Umilele wa Kuzimu [Sehemu ya I]

Haishangazi wanaume na wanawake wanaomcha Mungu kwamba wasioamini wa aina zote hukataa wazo la adhabu isiyoisha kwa uovu. Kwa kuwa wasioamini Mungu, wasioamini Mungu, na makafiri wa kila mstari hawaamini kuwako kwa mbingu au nafsi isiyoweza kufa, kwa hakika hawatoi wazo la helo ya milele mawazo mengi (zaidi ya kuikosoa dhana hiyo). Hata hivyo, inashangaza kwa kiasi fulani waamini wengi wa Biblia kujua kwamba idadi inayoongezeka ya watu wanaomwamini Mungu, na wanaokubali kuwako kwa nafsi kikweli, wanakataa wazo la adhabu ya milele kwa wale wanaoishi na kufa nje. mwili wa Kristo. Kile ambacho Edward Fudge alisisitiza zaidi ya miaka ishirini iliyopita katika juzuu yake, The Fire That Consumes, na vitabu vilivyochapishwa hivi majuzi zaidi na waandishi kama vile Homer Hailey na F. LaGard Smith wanaunga mkono, ni wazo kwamba “waovu, wakifuata kiwango chochote na muda wa maumivu ambayo Mungu anaweza kuleta kwa haki, hatimaye na kweli atakufa, ataangamia na kutoweka milele na milele” (Fudge, 1982, ukurasa 425). Inadaiwa, kama vile mwandishi anayeuzwa sana Smith katika dibaji ya kitabu cha Hailey, God’s Judgments & Punishments, “uharibifu kamili badala ya kufahamu, adhabu inayoendelea ni hatima ya kutisha inayowangoja waovu” (Hailey, 2003, ukurasa 10). “Katika kuzimu… wale ambao wamemkataa Mungu na kukataa kumwamini Mwana wake wataangamizwa kabisa! Imetokomezwa kabisa. Uwepo wao utafikia mwisho wa ghafla” (Smith, 2003, ukurasa 184). Kulingana na Smith na maangamizi wengine, chaguo kwa wanadamu ni rahisi: “Uwepo uliobarikiwa dhidi ya kutokuwepo” (Smith, ukurasa 190).

MAANGAMIZO—AU ADHABU YA KUTOKOMA?

Kwa wale wanaofahamu maneno ya Yesu yaliyo katika Mathayo 25:46, inaonekana kwamba swali la kama siku moja waovu wataangamizwa au la, au kuadhibiwa milele katika moto wa mateso, ni rahisi sana kujibu. Baada ya kuwaeleza wanafunzi Wake jinsi Mungu atakavyotenganisha waadilifu na waovu kwenye Hukumu ( Mathayo 25:31-45 ), Yesu alimalizia kwa kuwaambia kwamba waovu “watakwenda zao kuingia katika adhabu ya milele; 25:46, ASV). Kwa Wakristo wengi, mstari huu unasuluhisha suala hili: waovu hawatazimwa na Mungu baada ya Hukumu, lakini watapata adhabu isiyoisha. Kwa upande mwingine, waadilifu watafurahia maisha yenye furaha isiyo na mwisho pamoja na Mungu mbinguni.

Kwa kutambua uhakika wa kwamba ikiwa neno “milele” linamaanisha “kutoisha” katika Mathayo 25:46, basi nadharia yao yote kuhusu yale yanayowapata waovu baada ya Hukumu kubomoka, watu fulani wanaoangamiza kabisa wamedai kwamba neno umilele halihusiani hata kidogo na wakati au wakati. muda usioisha wa maisha ya baada ya kifo. F. LaGard Smith, kabla tu ya mjadala wake wa (anachokiita) “The Tormenting Conundrum of Hell” (sura ya 8), alisema:

Ikiwa una programu ya Biblia ya kompyuta (au konkodansi ya kizamani!), vuta neno la milele na uwe tayari kwa mshtuko.Katika miungano yake mingi, hakuna hata dokezo moja la wakati…. Kuwa wa milele ni kuwa asili ya kudumu. Kuwa na aina ya sifa zinazodumu licha ya kupita kwa wakati (ikiwa, kwa kweli, kuna wakati wowote) [ukurasa 162, italiki na vipengee vya mabano katika asili, msisitizo umeongezwa].

Basi, kusema kwamba tutapata uzima wa milele mbinguni hakusemi hakuna muda gani tutaishi mbinguni. Tayari imeanza kabla hatujafika! Jambo ni kwamba maisha ya mbinguni yatakuwa aina tofauti ya maisha kimaelezo na yale tunayojua katika anga za juu na wakati wa dunia (ukurasa 163, italiki katika asili., msisitizo umeongezwa; ona pia Hailey, ukurasa 132-133) .

Akiwa na tafsiri kama hiyo ya neno “milele” (na hasa kwa maneno “uzima wa milele”), Smith inaonekana aliweka msingi wa tafsiri yake ya “moto/adhabu ya milele.” Alisema kwa ujasiri:

“Moto wa milele” huonyesha asili ya moto wa kuzimu, wala si muda wake…. [W] tunapomsikia Yesu akizungumza kuhusu “moto wa milele,” hakuna sababu ya kufikiria kulingana na saa au kalenda. Muda sio suala.Madhara ndiyo suala (uk. 174, italiki kwa asili.).

“Adhabu ya Milele” haitakuwa tena adhabu katika umilele usio na mwisho kama ilivyokuwa adhabu ya papo hapo, yenye uharibifu iliyoteswa na watu wa Sodoma na Gomora (ukurasa 175).

Ingawa Smith anaonekana kufikiri kwamba amewasilisha kesi yenye kusadikisha kuhusu kuangamizwa kwa waovu katika kuzimu kupitia fasili yake ya neno “milele,” kwa hakika hakuwahi kutoa ufafanuzi kamili wa maneno ya Kigiriki yanayotafsiriwa “milele” au “milele.” Katika utangulizi wa kitabu chake, Smith alikiri: “Maisha ya baada ya maisha, kwa asili yake, ni somo ambalo linahitaji uchunguzi wa makini wa maandishi…. Hapa kuna masomo ya maneno yanayofaa kufanywa, ili tuwe na uhakika kwamba hatuchanganyi tufaha na machungwa ya lugha” (ukurasa. 9). Kwa bahati mbaya kwa msomaji, Smith aliacha masomo muhimu, ya msingi ya maneno, na kwa sababu hiyo, alisababisha mkanganyiko mkubwa kwa msomaji.

Kwanza, alishindwa kutaja hata mwandishi mmoja wa kamusi wa Kigiriki katika utetezi wake wa neno milele “katika mashirika yake mengi”bila kuwa na “dokezo moja la wakati” (ukurasa 162, msisitizo meongezwa). Labda sababu ya kuacha kwa Smith nyenzo muhimu kutoka kwa kamusi za Kigiriki ni kwamba masomo ya maneno kama haya hayakubaliani kabisa na msingi wake. Ona jinsi wasomi wafuatao wa Kigiriki wanaoheshimika sana wamefafanua maneno mawili ya Kigiriki ya Agano Jipya (aion na aionios) ambayo kwa kawaida hutafsiriwa “milele,” “milele,” au “milele,” hasa yanapohusiana na mawazo yanayohusiana na mambo yasiyoonekana. dunia.

• Fasili mbili za kwanza za neno aion zinazotolewa na Danker, Arndt, na Gingrich ni kama ifuatavyo: (1) “muda mrefu, bila rejeleo. hadi mwanzo au mwisho” na (2) “sehemu ya wakati kama kitengo mahususi cha historia, umri.” Kisha ufafanuzi tatu hutolewa kwa aionios: (1) “pert. kwa muda mrefu, muda mrefu uliopita;” (2) “kitu. kwa kipindi cha wakati kisicho na mwanzo wala mwisho, milele ya Mungu;” na (3) “pert. kwa kipindi cha muda usioisha, bila mwisho” (Danker, et al., 2000, uk. 32-33, italiki katika asili.).

• Kulingana na Thayer, aion inatumiwa katika Agano Jipya mara nyingi kumaanisha “milele” (1962, ukurasa 19). Kisha akafafanua aionios kwa njia tatu zifuatazo: (1) “bila mwanzo wala mwisho, kile ambacho kimekuwako na kitakachokuwapo siku zote;” (2) “bila mwanzo;” na (3) “bila mwisho, hatakoma, milele” (ukurasa 20).

• Ya aionios (neno la Kigiriki lililotumiwa mara mbili katika Mathayo 25:46 kufafanua “adhabu” na “uzima”), W.E. Vine aliandika hivi: “hueleza muda, ama usiofafanuliwa lakini usio na mwisho, kama katika Warumi 16:25; 2 Timotheo 1:9; Tito 1:2; au isiyofafanuliwa kwa sababu haina mwisho kama katika Warumi 16:26 na nafasi zingine sitini na sita katika N.T. (1940, 2:43).

• Kati ya neno aionios, R.C.H. Lenski aliuliza, “[I] ikiwa kivumishi hiki cha Kigiriki hakimaanishi ‘milele,’ ni kivumishi gani cha Kigiriki chenye maana hiyo? Au je, ulimwengu wa Kigiriki, kutia ndani ulimwengu wa Kiyahudi (Yesu alizungumza Kiaramu), haukuwa na maneno ya umilele au umilele?” (1943, ukurasa 997).

• Kwa mujibu wa A.T. Robertson: “Neno aionios… humaanisha bila mwanzo au bila mwisho au zote mbili.Inakuja karibu na wazo la umilele kama vile Kigiriki inavyoweza kuliweka katika neno moja” (1930, 1:202, aliongeza msisitizo).

• Fasili ya kwanza ambayo Hermann Sasse alitoa kwa aion katika Theological Dictionary of the New Testament inayozingatiwa sana ni “katika maana ya muda mrefu au umilele” (1964, 1:198). Baadaye, alipokuwa akizungumzia aionios “kama neno la matarajio ya kiikiolojia,” alionyesha kwamba vile vile linatumiwa kumaanisha “kutokoma” au “kutokuwa na mwisho,” huku wakati fulani likienea zaidi ya maana ya muda tu (1:209; ona pia Carson, 1996.

• Akiandika katika The New International Dictionary of New Testament Theology chini ya kichwa cha muda, Joachim Guhrt alisema aion ni “taarifa ya muda mrefu [ama kumalizia au kutoisha]…. Kwa hivyo umilele sio lazima kuwa dhana isiyo na wakati, lakini ni dhana ya muda ambayo uzoefu wa wakati umetoa” (1978, ukurasa 826). Ingawa Guhrt alikiri kwamba aionios inapotumiwa katika injili ya Yohana (kufanyiza “uzima wa milele”), inaweza kutumika katika hali ya ubora, hata hivyo, “kuna maana ya muda pia, hivyo kwamba milele (aionios) inaonyesha wingi wa maisha haya” (ukurasa 832; ona pia Robertson, 1932, 5:49-50).

• Mwishowe, James Orr aliandika katika International Standard Bible Encyclopedia kwamba

jibu…hilo aionios…linaonyesha ubora, si muda, haliwezi kudumishwa. Chochote kingine neno hilo linajumuisha, linaonyesha muda…. [Siwezi kuhojiwa kwa urahisi kwamba “miongoni mwa miaka mingi” na vifungu vya maneno kama hivyo ni sawa na Agano Jipya kwa umilele, na kwamba aionios katika matumizi yake kwa Mungu na kwa uzima (“uzima wa milele”) inajumuisha wazo la kutokuwa na mwisho. muda…. Kwa hiyo, neno hilo linapotumiwa katika muktadha uleule kuhusu adhabu na uzima ( Mathayo 25:46 ), na hakuna dokezo linalotolewa popote la kikomo, ufafanuzi pekee wa busara ni kuchukua neno hilo katika maana yake kamili ya “milele. ” (1956, 4:2502).

Wakati Smith alipotoa maoni yake juu ya neno milele, akisema, “Katika miunganisho yake yote mingi, hakuna hata dokezo moja la wakati” (ukurasa 162), alijiweka katika hali tofauti na wanaleksikografia na wasomi wa Kigiriki walioheshimika zaidi wa karne iliyopita. . Jaribio lolote la kuelezea adhabu ya milele kwa kufafanua upya maneno ya Kiyunani kwa umilele litashindwa kwa sababu ya milele “inaelezea muda” (Vine, 2:43).

Pili, hata bila kuchunguza kamusi mbalimbali za Kigiriki ili kupata maana ya neno aionios (linalotafsiriwa “milele” au “milele” katika Mathayo 25:46), mtu angeweza kuelewa kwa urahisi maana ya msingi ya neno hilo kwa kuona tu tofauti mbili ambazo Paulo anazo. alifanya katika nyaraka zake mbili. Kwanza, katika 2 Wakorintho 4:18 , alionyesha kwamba kinyume cha mambo ya kiroho ambayo ni ya “milele,” ni “vitu vya kimwili ambavyo… . Baadaye, katika barua yake kwa Filemoni, aliandika kwamba “pengine” mtumishi wake Onesimo “akaondoka kwa muda” ili yeye (Filemoni) “apate kumpokea milele” ( Filemoni 15 ). Paulo alipendekeza hivyo ps Onesimo alikuwa amemwacha bwana wake kwa msimu/saa (horani), ili uhusiano wao upate kuwa ule ulioenea katika maisha haya na katika uzima usio na mwisho ujao. Katika kila moja ya vifungu hivi, Paulo alilinganisha muda na ule wa milele—kile kinachofika mwisho, na kile kisichokwisha.

Tatu, bila shaka watafsiri wa Biblia waliamini kwamba aionios huashiria muda, vinginevyo bila shaka wangechagua kutumia maneno ya Kiingereza isipokuwa “milele” au “milele” katika tafsiri zao za neno hili la Kigiriki. Kulingana na toleo la nne la The American Heritage Dictionary of the English Language, neno la Kiingereza “everlasting” linamaanisha vile linasikika kama linamaanisha: “1. Kudumu milele; milele. Kuendelea kwa muda usiojulikana au kwa muda mrefu,” na katika hali yake ya nomino, “muda wa milele” (2000,ukurasa 616-617). Neno “milele” linafafanuliwa vivyo hivyo: “1. Kuwa bila mwanzo wala mwisho; zilizopo nje ya wakati…. 2. Kuendelea bila usumbufu; daima…” (ukurasa 611; ona pia ufafanuzi wa Merriam-Webster wa maneno haya). Kwa nini watafsiri wa Biblia ya Kiingereza wamekuwa wakitafsiri aionios kama “milele” au “milele” kwa karne nne zilizopita? Kwa sababu walielewa kwamba neno hili linaashiria muda, na hasa, wakati wa kushughulika na hali ya wakati ujao ya wenye haki na waovu, muda usiokoma, usiokoma. Kwa kuzingatia kwamba maneno ya Kigiriki aion na aionios, na maneno ya Kiingereza ya milele na milele, yote ni wazi yanamaanisha muda, mtu anachanganyikiwa ni jinsi gani Smith angeweza kudai kwamba katika neno umilele, “[katika] miungano yake yote mingi, kuna hakuna hata dokezo moja la wakati” (ukurasa 162). Ongea juu ya maapulo yanayochanganya na machungwa!

Ingawa ufafanuzi wa Smith wa umilele unasumbua, jaribio lake la kufafanua Mathayo 25:46 (kwa kuzingatia fundisho lake la kuangamiza) linatatanisha zaidi. Akiwa ameonyesha hapo awali kwamba “milele” haisemi chochote kuhusu muda (ukurasa 162-163,174), kisha akaendelea kubishana kwamba “neno la Kiebrania olam na neno la Kigiriki aionios, yote mawili yanamaanisha sawa na ‘milele’ ” (ukurasa 174), zionyeshe aina fulani ya muda, lakini si mara zote muda unaoendelea na usioisha. Alitoa mifano minane kutoka katika Agano la Kale ambapo neno “milele” ( olam ) linamaanisha “siku zote za maisha” [kama vile mtumishi alipoweka kiapo cha utii kwa bwana wake, sikio lake lilitobolewa hadi mlangoni, na hakuachiliwa. aliishi ( Kumbukumbu la Torati 15:17; ona Gesenius, 1847, ukurasa 612)]. Kisha akaunganisha Mathayo 25, mistari ya 41 na 46, na mazungumzo yake ya olam, akisema:

Kwa hiyo ni kwamba Yesu anapozungumza juu ya mgawanyiko mkuu wa kondoo na mbuzi, na kusema juu ya wale walio upande wake wa kushoto, “Ondokeni kwangu, ninyi mliolaaniwa, mwende katika moto wa milele, aliowekewa tayari Ibilisi na malaika zake,” uhakika ni  unakoenda, si muda. Vivyo hivyo, Yesu anaposema, “Ndipo watakwenda zao kwenye adhabu ya milele, lakini wenye haki watakwenda kwenye uzima wa milele” (Mathayo 25:41, 46), anazungumzia aina ya adhabu—yaani maangamizo—ambayo ina matokeo ya milele (ukurasa 175, italiki katika asili.).

Hayo yalikuwa maelezo ya Smith ya Mathayo 25:46. Mwanzoni, alidai kuwa “milele” sio kuhusu wakati (ukurasa 162-163,174). Kisha akadai kuwa ilikuwa karibu na wakati, ingawa si mara zote isiyoisha katika asili yake (ukurasa 174). Mwishowe, alisema kuwa “milele” si kuhusu muda, bali ni marudio (ukurasa 175). Kwa uchache zaidi, tunapata hoja zake kuwa za kutatanisha sana.

Ushahidi wote unapozingatiwa, maelezo ya Smith kuhusu Mathayo 25:46 na neno “milele” si chochote zaidi ya jaribio la kustaajabisha la kueneza fundisho hatari sana. Kama tulivyoandika, “milele” inamaanisha muda. Zaidi ya hayo, kwa sababu tu neno la Kiebrania la Agano la Kale kwa ajili ya milele ( olam ) mara nyingi lilihusisha mwisho wa mwisho, haimaanishi kwamba “milele” inapaswa kueleweka kwa maana hiyo katika kila kisa katika Agano Jipya (na kwa hakika si katika Mathayo 25:46). )

Ni kweli kwamba kuna matukio katika Agano la Kale ambapo neno la Kiebrania olam linamaanisha kitu kingine isipokuwa cha milele (Kutoka 12:24; 29:9; 40:15; Yoshua 14:9). Kama Smith alivyosema, mfano wa mtumwa aliyemtumikia bwana wake “milele” (Kumbukumbu la Torati 15:17) haimaanishi atamtumikia milele. Muktadha unatutaka tufasiri neno olam (“milele”) katika mstari huu (na mengine mengi katika Agano la Kale) kumaanisha kitu kingine isipokuwa kufanya kitendo hicho milele (rejea Kutoka 40:15; Mambo ya Walawi 16:34; 1 Mambo ya Nyakati. 16:17). Katika kisa hiki cha mtumwa “wa milele,” olam ilitumiwa kumaanisha “muda wote mtumwa aliishi Duniani.”

Hata hivyo, katika vifungu vingine vya Agano la Kale, neno la Kiebrania linalomaanisha milele kwa uwazi linatumiwa kumaanisha kutoisha katika muda wake. Ibrahimu alipoliitia jina la Bwana (Mwanzo 21:33), Alimwita Mungu wa “Milele” (olam). Mtunga-zaburi alimsifu Mungu Aliye “tangu milele hata milele” ( 90:2; tazama Mika 5:2 ) na Sulemani, karibu na mwisho wa Mhubiri, aliandika juu ya mahali pa mwanadamu katika maisha yanayofuata kuwa “makao ya milele” ( Mhubiri 12:5 ). Mtunga-zaburi alipoandika hivi: “Siku zangu ni kama kivuli kirefu, nami ninanyauka kama majani. Bali Wewe, Ee Bwana, utadumu milele ( olam )” ( Zaburi 102:11-12 ), ni wazi kabisa alikuwa akitofautisha ufupi wa maisha ya mwanadamu na muda wa kuwepo kwa Mungu. Mtunga-zaburi aliendelea kusema kwamba “miaka ya Mungu haingekuwa na mwisho” (Zaburi 102:27). Kulingana na Danieli 12:2, “Wengi wa hao walalao katika mavumbi ya nchi wataamka, wengine wapate uzima wa milele, wengine aibu na kudharauliwa milele.”Olam ilitumiwa katika hali hizi kuwasilisha wazo la uzima wa milele katika muda.

Kwa hakika, Lexicon ya Enhanced Strong’s hutoa ufafanuzi ufuatao kwa neno olam: (1) muda mrefu, mambo ya kale, wakati ujao, milele, milele, milele, milele, milele, kale, ulimwengu; (1a) wakati wa kale, muda mrefu (wa zamani); (1b) (ya siku zijazo); (1b1) milele, daima; kuwepo kwa kuendelea, kudumu; (1b3) siku zijazo za milele, zisizo na kikomo au zisizo na mwisho, umilele (ona “Owlam,” 1999).

Kama vile maneno mengi katika Maandiko ambayo yana maana zaidi ya moja, olam na aionios lazima yaeleweke kulingana na miktadha ambayo yanapatikana. Kwa mfano, fikiria matumizi ya neno “siku” (Kiebrania yom; Kigiriki hemera) katika Maandiko. Ikitegemea muktadha unaopatikana, inaweza kumaanisha: (1) kipindi kilicho kinyume cha usiku (Mwanzo 1:5); (2) saa 24 halisi (rejea Yoshua 6:1-16); (3) kipindi cha wakati katika wakati ujao (si lazima iwe masaa 24 halisi. Mathayo 7:22; 2 Petro 3:10); au (4) jumla ya siku za Uumbaji (Mwanzo 2:4). Maswali yanapotokea kuhusu aina ya siku zilizopatikana wakati wa juma la Uumbaji, mtu analazimika kuchunguza muktadha maalum wa Mwanzo 1. Anapofanya hivyo, kiasi kikubwa cha uthibitisho huelekeza kwenye siku hizi kuwa siku halisi za saa 24 kama vile tunavyopitia leo. . (Labda yenye kutokeza zaidi ni uhakika wa kwamba kila moja ya siku hizi inafafanuliwa kuwa na “jioni” na “asubuhi”—1:5,8,13,19,23,31.) Vivyo hivyo, neno “milele” pia lazima ieleweke kwa kuzingatia mazingira yake ya karibu na ya mbali.

Ingawa Smith aliona inafaa kuwafundisha wasomaji wake jinsi neno la Kiebrania kwa ajili ya milele (olam) linavyotumiwa mara kwa mara kumaanisha kitu kingine isipokuwa cha milele, alipuuza kabisa kutaja vifungu vingi vya Agano la Kale ambapo olam hutumiwa kumaanisha halisi. milele (kama ilivyoonyeshwa hapo juu—Mwanzo 21:33; Mhubiri 12:5; na kadhalika.). Kwa nini kutaja matumizi moja, lakini kupuuza nyingine? Zaidi ya hayo, inaonekana kuwa haifai kabisa kwa mtu kutoa maoni kuhusu mstari wa Agano Jipya  kama vile Mathayo 25:46 (hapo awali uliandikwa kwa Kigiriki), na kushughulikia hasa jinsi neno linalolingana la Kiebrania linavyotumiwa katika Agano la Kale, huku akipuuza maneno mengi sana. mara nyingi katika Agano Jipya ambapo neno hilo linamaanisha “kutoisha.”

Neno aionios limetumika mara sabini katika Agano Jipya lote. Mara tatu inatumika kuelezea hali ya milele ya Mungu (Warumi 16:26; 1 Timotheo 6:16; Waebrania 9:14). Inapatikana zaidi ya mara arobaini katika Agano Jipya, kwa kurejelea furaha isiyoisha ya wenye haki (Yohana 10:28).; Warumi 5:21; 6:23; 1 Yohana 1:2). Na mara tano limetumika kwa kurejelea adhabu ya waovu (rejea 2 Wathesalonike 1:9; Yuda 7). Katika Mathayo 25:46, neno hilo linaonekana mara mbili—mara moja likirejelea “adhabu ya milele,” na mara moja likirejelea “uzima wa milele.” Kwa ufupi tu, ikiwa adhabu iliyotajwa katika aya hii ni ya muda, basi mbingu ni sawa. Kwa muktadha, hizi mbili zimeunganishwa. Kama vile Yesu alivyotarajia wanafunzi wake waelewe mbinguni kama mahali pa furaha ya kudumu, isiyo na mwisho kwa roho za watu wanaojua, Yeye vile vile alikusudia waelewe kuzimu kama mahali pa mateso ya kudumu, ya milele kwa roho zinazojua. Ukweli kwamba Kristo alitoa hoja maalum ya kurudia aionios katika sentensi sawa inahitaji tubaki na maana dhahiri ya neno hilo. Mbingu na kuzimu zitakuwa za milele (zisizoisha!) kwa muda.

Mathayo 25:46 hutumika kama kielelezo cha kifo kwa nadharia ya maangamizo. Wale wanaofundisha muda mdogo wa kuzimu ama wanajizuia kabisa kutoa maoni yao juu ya aya hii mahususi, au maoni wanayotoa, kama ya Smith, ni ya fujo na hayana msaada wa ushahidi. Katika kazi ya Homer Hailey kuhusu hukumu za Mungu (ambapo nusu ya kitabu kiliwekwa wakfu mahususi kutetea msimamo kwamba kuzimu si ya milele), hajawahi hata mara moja kutoa ufafanuzi wazi wa mstari huu. Maelezo pekee aliyotoa ambayo yanaweza kuonwa kuwa “maelezo” ya Mathayo 25:46 yanapatikana kwenye ukurasa wa 153, ambapo yanafuata mara tu baada ya kunukuu mstari huu. Hailey aliandika:

Wakati fulani inasemekana kwamba Yesu alitoa picha kamili na sahihi ya kuzimu. Hakika, ilikuwa sahihi,   lakini haikuwa mafundisho kamili juu ya somo hilo. Mengi yangeongezwa na Roho Mtakatifu kupitia kwa Paulo    na Petro, na kupitia Yohana katika Ufunuo. Mara saba     Yesu alitumia neno Gehena, Alilitumia kwa mtazamo wa Kiyahudi. Aliacha kipengele cha ulimwengu mzima cha      somo kufunuliwa na Roho Mtakatifu (2003).

Hakika Roho Mtakatifu aliongoza wengine kuandika juu ya somo hili. Lakini hiyo haimaanishi kwamba kile Yesu alisema kuhusu “adhabu ya milele” ni makosa (au hakistahili maelezo). Je, mtu anawezaje kuandika kitabu kinachoitwa Hukumu na Adhabu za Mungu, lakini kamwe asieleze maoni ya Bwana kuhusu “adhabu ya milele”?

Hata baada ya kuwapa waangamizaji ukweli kwamba aionios inaweza kupanua wakati fulani zaidi ya maana ya muda, na pia inaweza kutumika mara kwa mara kwa njia ya ubora (ona Guhrt, 1978, ukurasa 832), kama tulivyoona, “hisia ya muda. mara chache hupotezwa” (Carson, 1996, ukurasa 523). Kwanza kabisa, neno hili linahusiana na muda. Zaidi ya hayo, kila aion inapoletwa katika mjadala, kesi dhidi ya maangamizi huimarishwa zaidi. Ikiwa Mungu “anaishi milele (aion) na milele (aion)” ( Ufunuo 1:18; 10:6; 15:7 ), na utukufu utatolewa Kwake “milele na milele” ( Ufunuo 1:6; 4:9-10; 5:13; hata milele na milele” (Ufunuo 20:10; tazama Ufunuo 14:11). “Milele na milele” ni “fomula ya umilele” (Vincent, 1889, 2:418). Bila shaka, inaashiria muda, hata wakati wa kuelezea adhabu ya waovu katika moto wa kuzimu. Kama vile Moses Stuart alivyohitimisha katika kitabu chake, Insha za Ufafanuzi kuhusu Maneno Kadhaa Yanayohusiana na Adhabu ya Wakati Ujao:

Ikiwa Maandiko hayajasisitiza adhabu isiyoisha ya waovu, wala hayajasisitiza furaha isiyo na mwisho ya wenye haki, wala utukufu usio na mwisho na kuwepo kwa    Uungu. Moja ni hakika sawa na nyingine. Zote mbili      zimewekwa katika usawa sawa. Lazima zijaribiwe kwa vipimo sawa. Na ikiwa tunaacha moja, ni lazima, ili tuwe na msimamo, tuachane na nyingine pia (1830,   ukurasa   57).

SODOMA NA GOMORA KUFANANISHWA NA KUZIMU

Hoja nyingine ya maangamizi inaenda hivi: (1) Sodoma na Gomora ziliteketezwa na kuwa majivu, na kuangamizwa kabisa; (2) katika Agano Jipya, kuzimu inafananishwa na Sodoma na Gomora; hivyo (3) kuzimu haitakuwa ya milele. Wale wanaojaribu kufafanua fundisho la Biblia juu ya umilele wa kuzimu wanajulikana sana kwa kutoa hoja kama hiyo. Mara tu baada ya kunukuu 2 Petro 2:6 na Yuda 7, ambapo waandishi waliovuviwa walilinganisha hukumu ya wakati ujao ya wasio haki na hukumu ya Sodoma na Gomora, F. LaGard Smith aliuliza kama moto wa Jahannamu kweli ulikuwa ni “[moto] wa milele… inaendelea kuwachoma wahasiriwa wake milele?” (uk. 173). Jibu lake:

Si kama Sodoma na Gomora ni kitu cha kupita. Hatima ya   miji hiyo miwili ya kuchukiza inasimama kama kielelezo muhimu cha moto unaoteketeza. Baada ya moto huo   msiba—hata uliwaka kwa muda mrefu kadiri gani—hakuna kitu kilichosalia kati ya majiji hayo mawili, hata alama ndogo! Kwa yeyote ambaye bado anasisitiza kwamba      helo inahusu mateso yanayoendelea katika moto na   kiberiti, mawazo mazito yahitaji kutolewa kwa siku hususa katika historia ambapo moto na kiberiti      vilinyesha kihalisi juu ya waovu.

Ili kuwa na uhakika,wangekuwa wanateseka katika          mchakato huo—bila shaka hata baadhi ya “kulia na           kusaga meno.” Lakini mateso yao hayangechukua muda      mrefu (ukurasa 173).

Kurasa mbili baadaye, alisema jambo la ukweli: “ ‘Adhabu ya Milele’ haitakuwa tena adhabu katika umilele usio na mwisho kama ilivyokuwa adhabu ya papo hapo, yenye uharibifu iliyoteswa na watu wa Sodoma na Gomora” (ukurasa 175). Smith yuko sawa? Je, uharibifu wa wale walio katika moto wa mateso baada ya Hukumu utakuwa sawa kabisa na maangamizi ya kimwili ya mara moja ya Sodoma na Gomora?

Kitu ambacho Smith na wengine wanaoshikilia nadharia ya maangamizi wanaonekana kusahau ni kwamba milinganisho inakusudiwa kubebwa hadi sasa. Yesu alipolinganisha wanafunzi wake na kondoo (Yohana 10), bila shaka hakumaanisha kwamba wafuasi wake ndio watu wasio na akili zaidi duniani. Badala yake, alikuwa akikazia kwamba wanafunzi Wake wanamtegemea Yeye aelekeze mapito yao katika njia ya uadilifu, kama vile kondoo wanavyotegemea uongozi wa mchungaji ili kuwaepusha na madhara. Ulinganisho wa Kibiblia ambao unasukumwa zaidi ya muundo wao uliokusudiwa hutoa kutokuelewana kwa Maandiko bila lazima (na wakati mwingine hatari). Wale wanaofundisha kwamba amri katika mfano wa magugu kuruhusu ngano na magugu “kukue pamoja mpaka wakati wa mavuno” ( Mathayo 13:30 ) kwa njia fulani huzuia kanisa kutoa nidhamu kwa washiriki waliopotoka, wamepanua sana mfano wa Yesu. . Ufafanuzi kama huo unapingana na yale ambayo Yesu na Paulo walifundisha mahali pengine (Mathayo 18:15-17; 1 Wakorintho 5:1-13; 2 Wathesalonike 3:6,14-15). Vivyo hivyo, wale wanaoelekeza kwenye ulinganisho wa kidunia ambao Yesu na waandikaji waliopuliziwa walifanya na adhabu ya mwisho ya wasio waadilifu katika kuzimu wamebeba mlinganisho huo kupita kiasi.

Adhabu ya kimwili ambayo Sodoma na Gomora ilipata kwa ajili ya dhambi zao mbaya ilikuwa uharibifu wa maisha yao ya kimwili. “Bwana akanyesha kiberiti na moto juu ya Sodoma na Gomora… kutoka mbinguni” (Mwanzo 18:24). Kwa miaka 2,000 iliyofuata, hukumu hiyo ya pekee yenye moto ilitumikia kuwa kikumbusho cha daima kwa wazao wa Abrahamu kuhusu chuki ya Mungu kuelekea dhambi. Musa, Isaya, Yeremia, Amosi, na Sefania wote waliwakumbusha ndugu zao Waebrania juu ya tukio hilo lenye kuangamiza, walipowasilisha ghadhabu ya Mungu juu ya watenda-dhambi. Yaonekana jambo la kawaida wakati huo, kwamba wakati Yesu na mitume na manabii wa karne ya kwanza walipochagua kutoa kielezi kuhusu “uharibifu wa milele” wa kiroho ( 2 Wathesalonike 1:9 ) wa roho za wasio haki katika kuzimu, walilinganisha jambo hilo na sifa mbaya ya kimwili. uharibifu wa Sodoma na Gomora. Tukio lenye kuhuzunisha lililokuwa limetukia zaidi ya miaka 2,000 mapema lilikuwa mojawapo ya mifano bora zaidi ya kidunia ambayo wajumbe wa Mungu wangeweza kutumia ili kutoa wazo la aina ya hukumu, maumivu, na kuteseka ambayo hatimaye ingeletwa juu ya wasio waadilifu.

Ulinganisho wa maangamizo ya muda ya Sodoma na Gomora na yale ambayo nafsi za wasio waadilifu zitapata kiroho katika kuzimu kulikusudiwa kuwa kuhusu aina ya hukumu na adhabu inayoteseka, si muda wa adhabu. Kama hukumu ya raia wasio na maadili wa majiji haya mawili ya kale, adhabu ya mwisho juu ya wasio waadilifu itakuwa ya mwisho, ya kimakusudi, yenye uharibifu, na moto—kama vile moto na kiberiti vilivyoharibu wakaaji wa Sodoma na Gomora. Hata hivyo, wakati wowote kweli za kiroho zinapoonyeshwa kwa kutumia mifano ya kidunia kuna mapungufu—angalau miwili kati ya hiyo inaonekana katika mfano huu. Kwanza, tofauti na aina ya moto uliowaka katika Sodoma na Gomora, ambao ulisababisha maumivu makali ya kimwili kwa wale waliokaa katika miji hiyo, “moto” wa kuzimu utaitesa miili ya kiroho (rejea Luka 16:24). Kwa hakika itakuwa ni aina tofauti ya “moto” kuliko vile tunavyoona Duniani, kwa sababu mbingu na kuzimu si sehemu za kimwili, bali za kiroho. Pili, na pengine muhimu zaidi, Agano Jipya linafundisha kwa uwazi kwamba uharibifu wa moto wa wasio haki katika kuzimu unatofautiana na ule wa Sodoma na Gomora kwa kuwa miali ya moto ya kuzimu itawaka milele. Ingawa “Sodoma…ilipinduliwa  mara moja” kwa moto (Maombolezo 4:6, emp. aliongeza), moto na uharibifu wa kuzimu unaelezewa katika Agano Jipya kama “usiozimika” (mara tatu—Mathayo 3:12; Marko 9). :43,48) na kama “milele” (mara sita—Mathayo 18:8; 25:41,46; Marko 3:29; 2 Wathesalonike 1:9; Yuda 7). Ikiwa Biblia haitumii neno lolote mahali popote kuelezea adhabu ya waovu katika kuzimu, basi tunaweza kufikia mkataa ule ule ambao Smith na wengine kuhusu kuangamizwa kwa waovu. Hata hivyo, ukweli wa mambo ni kwamba Mungu alifunua kwa njia ya wazi na kwa makusudi tofauti kubwa kati ya aina ya miali ya muda iliyoteketeza Sodoma na Gomora, na mioto isiyoisha inayowaka katika kuzimu, kwa kutumia maneno kama vile “milele” na “isiyozimika. .” Yesu hata alitumia neno “milele” akimaanisha kuzimu katika sentensi ile ile Aliyotumia neno kuelezea mbinguni (Mathayo 25:46). Je! Angeweza kuifanya iwe wazi zaidi kwamba mbingu na kuzimu vyote ni vya milele kwa muda mrefu? Ikiwa Mungu alitaka kuwafikishia wanadamu kwamba kuzimu ni mahali pa mateso ya milele, ni nini kingine Angepaswa kufanya zaidi ya kile Alichofanya?

Lakini mtu fulani anaweza kuuliza, “Ni jinsi gani neno ‘milele’ limetumiwa katika Yuda 7 kuhusiana na adhabu ya majiji ya Sodoma na Gomora ikiwa adhabu yao ilikuwa ya muda tu? Je, neno ‘milele’ limetumika kwa maana tofauti katika kifungu hiki?” Ijapokuwa “mateso ya Sodoma na Gomora…ya moto wa milele” ( Yuda 7 ) hutumiwa na watetezi wa nadharia ya maangamizo kudai kwamba waovu hawatateseka milele kuzimu, “neno ‘mateso’ ( hupechousai—kihalisi ‘kushika chini ya moto wa milele. ‘) ni neno la wakati uliopo, ambalo linadai kwamba raia wa kale wa miji pacha walikuwa wakiteseka wakati barua hii ilipoandikwa.’Moto wa milele’ haukuwa ule ulionyeshewa juu ya Sodoma na Gomora, bali ni ule ambao waliingia katika kifo ili kuteseka milele” (Jackson, 2003, 39:30; ona pia Hiebert, 1989, ukurasa 239). Wakaaji wasio na maadili wa miji hii walikabili kifo cha kimwili mara moja kwa moto, na kwa sasa wanateseka katika mateso wakingojea hukumu yao ya kuzimu (rejea Luka 16:19-31).

Uthibitisho wa ziada kutoka kwa Yuda waonyesha kwamba kielelezo cha Sodoma na Gomora hakikukusudiwa kwa vyovyote kufasiriwa kufundisha maangamizo. Ndani ya muktadha wa karibu wa kifungu hicho, baada ya kutaja Sodoma na Gomora, Yuda aliyevuviwa alisema: “Vivyo hivyo hao nao waota ndoto…” (mstari 8). Kisha akarekodi msururu wa dhambi ambazo “hawa waotaji” walikuwa na hatia. Kisha, katika mstari wa 13, mistari sita tu kutoka kwa taarifa zinazohusu miji pacha waovu, Yuda alitoa maoni kwamba watenda dhambi hawa walikuwa “nyota zinazotangatanga ambazo zimewekewa weusi wa giza milele” (aliongezea msisitizo). Hoja yake ilikuwa wazi: kama vile wakaaji wa Sodoma na Gomora walipata uharibifu wa kidunia wakati mmoja, na walikuwa wakistahimili adhabu inayoendelea (kama inavyothibitishwa na neno la wakati wa sasa), watu hao waovu wakati wa Yuda wangeweza kutazamia adhabu hiyohiyo. giza na adhabu kwa muda usiopungua “milele.”

Makapi, Magugu, na Matawi Yaliyonyauka

Ulinganisho mwingine wa kibiblia kwa adhabu ya waovu ambayo wengine hutoa kama uthibitisho wa hali yake ya muda ni pamoja na makapi yaliyotajwa na Yohana Mbatizaji ( Mathayo 3:11-12 ), pamoja na magugu na matawi ya mizabibu yaliyokauka yaliyozungumziwa na Yesu ( Mathayo 13 ) :24-30,36-43; Yadaiwa, kwa kuwa vipengele hivyo vitatu vinavyoweza kuwaka “huteketea” vinapotupwa motoni, badala ya kuwaka daima, basi hakuna nafsi yoyote mbovu inayoishi zaidi ya ile ‘kuteketezwa. Baada ya kufafanua juu ya vielelezo hivi vitatu vya kuzimu, Homer Hailey aliuliza (katika sura aliyoandika yenye kichwa “Mifano ya Adhabu za Milele”): “Ilizingatiwa kwa uthabiti kutoka kwa maneno ya Yesu, na kile alichokusudia, je, kuna chochote katika takwimu hizi ambacho tunaweza kukata kauli kwamba mtu anayetupwa motoni anaendelea kuwa na fahamu au anateseka zaidi ya kuteketea?” (ukurasa 144, msisitizo umeongezwa).

Ingawa Hailey alikusudia hili liwe swali la kejeli huku jibu la “dhahiri” likiwa “hapana,” kuna kitu kinachoonyesha kwamba adhabu itaendelea milele na milele; Yohana alisema kwamba Yesu “atateketeza makapi kwa moto usiozimika (asbesto)” (Mathayo 3:12, msisitizo umeongezwa). Moto huu unatofautiana na ule wa moto wa kawaida kwa kuwa ni wa kudumu. Waandishi wa kamusi wa Kigiriki Danker, Arndt, na Gingrich walifafanua asbesto kama moto “usiozimika,” na kisha kuorodhesha “wa milele” (aionios; Mathayo 18:8; 25:41) kama kisawe cha karibu zaidi (2000, ukurasa 141). Ikiwa waovu wanaangamizwa katika jehanamu, mtu analazimika kuuliza ni kusudi gani linalowezekana “moto usiozimika” hutumikia? Kwa nini kuwa na moto “usiozimika” kwa ajili ya nafsi “zinazozimika”? Kwa nini moto unapaswa kuwaka milele ikiwa  madhumuni yake  yatafikia kikomo? Zaidi ya hayo, kwa kuwa Yesu alitumia neno “isiyozimika,” ni wazi kwamba ulinganifu Wake na vifaa vya kimwili uchomaji haukuwa kamili, na ulihitaji kustahiliwa ili jambo Lake lijulikane.

Wazo la pili kuhusu ulinganisho huo tatu uliotajwa hapo juu na kuzimu ni kwamba “thamani yao ya kielezi, kuhusiana na adhabu, ina mipaka. Ni vitu madhubuti vya nyenzo; binadamu sio!” (Jackson, 2003, 39:30). Mfano wowote wa kimaumbile ambao wanaume waliochochewa walitumia kuwapa hadhira yao mwongozo wa adhabu ya wakati ujao ya waovu hautoi picha ifaayo ya muda wa kuzimu usioisha. Kwa wazi, muda wa kuzimu si kile Yohana na Yesu walijaribu kueleza kwa mifano hiyo. Zaidi ya hayo, ikiwa adhabu ya waovu si ya milele, kwa sababu makapi, magugu, na matawi ya mizabibu yaliyokauka ambayo adhabu hii inalinganishwa si ya milele, basi sali uambie, je, waadilifu wataangamizwa pia? Baada ya yote, katika mfano wa magugu, ngano iliwakilisha waadilifu, ambao Yesu alisema “watang’aa kama jua” mbinguni (Mathayo 13:43, msisitizo umeongezwa). Ikiwa Jua ni kitu cha kimwili ambacho kitazimwa wakati Yesu atakaporudi, basi, kwa kutumia “mantiki” ya waangamizaji, je, waadilifu hawapaswi kuangamizwa pia? Petro aliandika:

Mbingu na dunia…zimewekwa akiba kwa moto mpaka siku ya hukumu na kuangamizwa kwa watu wasiomcha Mungu. …Siku ya Bwana itakuja kama mwivi wakati wa usiku, ambayo mbingu zitatoweka kwa mshindo mkuu, na viumbe vya asili vitayeyuka kwa joto kali;dunia na kazi zilizomo ndani yake zitateketezwa. Basi, kwa kuwa vitu hivi vyote vitafumuliwa, imewapasa ninyi kuwa watu wa namna gani katika mwenendo mtakatifu na utauwa, mkitazamia na kuharakisha kuja kwa siku ya Mungu; ambayo kwa hiyo mbingu zitateketezwa, zikiwaka moto, na vipengele vitayeyuka kwa joto kali?Lakini sisi, sawasawa na ahadi yake, tunatazamia mbingu mpya na nchi mpya ambayo haki yakaa ndani yake (2 Petro 3:7,10-13, msisitizo umeongezwa).

Kwa kuwa vyote vilivyo katika mbingu halisi (pamoja na Jua) “vitayeyuka” wakati wa kuja kwa siku ya Mungu, na kwa kuwa ufalme wa mbinguni utaangazwa na utukufu wa Mungu badala ya Jua (Ufunuo 21:23) 22:5), basi kwa uwazi Yesu alipolinganisha nafsi za wenye haki na Jua, hakuwa akimaanisha kuwepo kwa muda kwa Jua mbinguni. Kutoweka hatimaye kwa Jua halikuwa jambo la kulinganishwa na watu wema. Ulinganisho huo ni wa “kinga na fahari” ya Jua ( Lenski, 1943, ukurasa wa 540), ambayo watakatifu watapata kutoka kwa “utukufu wa Mungu” ( Ufunuo 21:23 ) baada ya kutengwa na wale ambao watatupwa “katika giza la nje” (Mathayo 22:13; 25:30). Tofauti na waadilifu ambao “watatawala milele na milele” mbele ya Mwana-Kondoo ( Ufunuo 22:5 ), waovu watawaka “mchana na usiku milele na milele” ( Ufunuo 20:10 ) katika “moto wa milele uliotayarishwa. kwa Ibilisi na malaika zake” (Mathayo 25:41).

Jehanamu

Picha ya mwisho ya adhabu ya waovu inaweza kupatikana kutokana na uelewaji wa neno la Kigiriki gehenna.Neno hili linaonekana mara kumi na mbili katika Agano Jipya, na maana yake halisi ni “Bonde la Wana wa Hinomu” (Danker, et al., 2000, ukurasa 191)—jina lililopewa bonde lililo kusini mwa kuta za Yerusalemu. Bonde hili lilihusishwa sana na zoea la dhambi na la kutisha la dhabihu ya watoto iliyohusishwa na mungu wa kipagani Moleki. Yosia, mfalme mwadilifu wa Yuda, katika jitihada zake za kurudisha ibada ya kweli, alipasua uwanja wa ibada ya kipagani na “kutia unajisi Tofethi, lililo bonde la mwana wa Hinomu, ili mtu awaye yote asimpite mwanawe au binti yake motoni. kwa Moleki” ( 2 Wafalme 23:10; tazama 2 Mambo ya Nyakati 28:3; 33:6). Matokeo yake, bonde likawa dampo la kutupa takataka kwa kutupa uchafu, wanyama waliokufa, na takataka zingine (ona Yeremia 7:32).

Inadaiwa, kwa kuwa yote yaliyotupwa katika mfano huu wa kidunia wa kuzimu “hatimaye kuteketezwa” (ona Smith, 2003, ukurasa 17).6), kisha waovu ambao watatupwa katika “Jehanamu ya moto” (Mathayo 5:22) vivyo hivyo wataangamizwa. Huu ni ulinganisho mwingine wa kuzimu ambao umeshinikizwa zaidi ya muundo wake uliokusudiwa. Urefu wa wakati ambao wanadamu, wanyama, na takataka zilichomwa katika bonde la Gehena sio msisitizo wa kulinganisha. Dampo lenye kuungua katika bonde la Gehena lilitumika kuwa kielelezo kikubwa cha jinsi kuzimu kutakavyokuwa kwa waliolaaniwa, kwa sababu palikuwa mahali pa  mateso makali katika siku ambazo watoto waliteswa kwa moto katika ibada ya sanamu ya Moleki. Kisha iliharibiwa na kuchafuliwa na Mfalme Yosia ili kuifanya iwe mahali pabaya pa kuishi, kufanya kazi, au kufanya sherehe za kidini, hata kwa wapagani. Wayahudi walihusisha mahali hapa na dhambi na mateso, ambayo “ilisababisha matumizi ya jina lake, kwa namna ya Kigiriki, mahali pa adhabu ya mwisho na ya milele” (McGarvey, 1875, ukurasa 55).

Ni lazima mtu atambue kwamba hakuna mfano wa kidunia unaoweza kuwiana kikamilifu na “adhabu ya milele,” kwa sababu hakuna kitu cha kimwili hudumu milele. Kila mfano wa kidunia unaompa mwanadamu ufahamu fulani juu ya ubaya wa kuzimu, haukosi katika kipengele hiki. Kile ambacho hapo awali kilichomwa kwenye bonde la Jehanamu kimeteketezwa. Moto unaowaka wa bonde hili lenye kuchukiza umezimwa kwa muda mrefu. Moto wa Jehanamu, kwa upande mwingine, “hautazimika kamwe” ( Marko 9:43 ), “mdudu” wa kitamathali anayekula nyama ya wakaaji wa kuzimu “hafi” ( Marko 9:48 ), na waovu wanaokula nyama ya kuzimu. kujikuta kuzimu (kutokana na kukataa kwao neema ya Mungu) “watapata adhabu ya uharibifu wa milele” (2 Wathesalonike 1:9, msisitizo, RSV).

Katika visa vingi ambapo kielelezo cha kimwili kinatolewa ili kufafanua mambo ya kutisha ya kuzimu, ni jambo la kupendeza sana kwamba Yesu na waandikaji waliopuliziwa waliongeza maneno yenye maelezo kama vile “isiyozimika” na “milele” ili kuonyesha tofauti kati ya kielezi cha kimwili na kielezi. ukweli wa kiroho wa adhabu ya kiroho ya siku zijazo.

[itaendelea]

MAREJEO

American Heritage Dictionary of the English Language (2000), (Boston, MA: Houghton Mifflin), fourth edition.

Carson, D.A. (1996), The Gagging of God: Christianity Confronts Pluralism (Grand Rapids, MI: Zondervan).

Danker, Frederick William, William Arndt, and F.W. Gingrich, (2000), Greek-English Lexicon of the New Testament (Chicago, IL: University of Chicago Press).

Fudge, Edward W. (1982), The Fire That Consumes (Houston, TX: Providential Press).

Gesenius, William (1847), Hebrew and Chaldee Lexicon (Grand Rapids, MI: Baker, 1979 reprint).

Guhrt, Joachim (1978), “Time,” The New International Dictionary of New Testament Theology, ed. Colin Brown (Grand Rapids, MI: Zondervan).

Hailey, Homer (2003), God’s Judgements & Punishments (Las Vegas, NV: Nevada Publications).

Hiebert, D. Edmond (1989), Second Peter and Jude (Greenville, SC: Unusual Publications).

Jackson, Wayne (2003), “Homer Hailey’s Last Book,” Christian Courier, 39:29-31, December.

Lenski, R.C.H. (1943), The Interpretation of St. Matthew’s Gospel (Minneapolis, MN: Augsburg).

McGarvey, J.W. (1875), Commentary on Matthew and Mark (Delight AR: Gospel Light).

Orr, James (1956), “Punishment,” International Standard Bible Encyclopedia, ed. James Orr (Grand Rapids, MI: Eerdmans), 4:2501-2504.

“Owlam: 5769” (1999), Logos Library System: Enhanced Strong’s Lexicon (Logos Research Systems, Inc.: Bellingham, WA).

Robertson, A.T. (1930), Word Pictures in the New Testament (Nashville, TN: Broadman).

Robertson, A.T. (1932), Word Pictures in the New Testament (Nashville, TN: Broadman).

Sasse, Hermann (1964), “Aion, Aionios,” Theological Dictionary of the New Testament, ed. Gerhard Kittel (Grand Rapids, MI: Eerdmans).

Smith, F. LaGard (2003), After Life (Nashville, TN: Cotswold Publishing).

Stuart, Moses (1830), Exegetical Essays on Several Words Relating to Future Punishment (Rosemead, CA: The Old Paths Book Club, 1954 reprint).

Thayer, Joseph (1962 reprint), Greek-English Lexicon of the New Testament (Grand Rapids, MI: Zondervan).

Vincent, M.R. (1889), Word Studies in the New Testament (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1946 reprint).

Vine, W.E. (1940), An Expository Dictionary of New Testament Words (Old Tappan, NJ: Revell).

---

Ilichapishwa Januari 1, 2005

UNAKILI NA MASHARTI: Tunafurahi kutoa ruhusa kwa makala hii kuzalishwa kwa sehemu au kwa ukamilifu, mradi masharti yetu yatazingatiwa.

Masharti ya Uzalishaji→

---

Published September 13, 2024