Ujuzi wa Kisayansi waawalinaUfahamu wa Matibabu Kibiblia

Ingawa ni kweli kwamba Biblia haijitambulishi kama kitabucha kisayansi au Kitabibu, ni mantiki kusema kuwa, ikiwaMungu kweli aliwavuvia waandishi wa vitabu vinavyoundaBiblia, basi vitabu hivyo vingekuwa sahihi kabisa katikakila undani wa kisayansi au Kitabibu unaopatikana ndaniyakurasa zake. Zaidi ya hayo, ikiwa Mtawala wa Ulimwengumwenye kujua yote kweli alihamasisha vitabu hivi, makosayakisayansi na Kitabibu yanayopatikana katika maandiko mengine ya kale, yasiyoongozwa na Mungu, hayapaswi kabisakupatikana katika rekodi ya Biblia. Je, Biblia haina makosainapozungumzia nyanja za kisayansi, au ina makosa ambayomtu angeweza kutarajia kupatikana katika maandiko ya watuwenye makosa wa nyakati za kale?

Kwamba vitabu vitano vya kwanza vya Agano la Kale ni matokeo ya Musa au ni suala la rekodi za kihistoria (Lyonsand Staff, 2003). Zaidi ya hayo, hadithi ya elimu ya Musakati ya tamaduni za Wamisri ilikuwa inaeleweka vizuri.Kwakweli, hata Wayahudi ambao hawakugeuka kuwa Wakristo walikuwa na uelewa mzuri wa ukweli wa kihistoria kwambaMusa alielimishwa katika “hekima yote ya Wamisri”(Matendo 7:22), kiasi kwamba kauli ya Stefano kuhusu hilohaikupingwa kabisa. Musa alikuwa amefunzwa chini ya mfumowa elimu wa hali ya juu wa Wamisri wa siku zake. Kwa mafunzo kama hayo, ingekuwa ni jambo la kawaida kwa Musakujumuisha baadhi ya “hekima” ya Wamisri katika maandikoyake ikiwa alikuwa akiandika Pentateuki kwa kutumia uwezowake mwenyewe na uwezo wa kiakili. 

Uchunguzi wa mazoea ya Kitabibu kutoka Misri ya kale nayale yanayopatikana katika Pentateuki, hata hivyo, unaonesha kwamba Musa hakutegemea “hekima”ya Wamisri(ambayo, katika hali nyingi, ilikuwa na madhara ya kifo).Wakati baadhi ya mazoea ya Kitabibu katika Pentateuki yanafanana na yale yanayopatikana katika nyaraka za Wamisriwa kale, Pentateuki inaonesha kukosekana kwa yale matendoyenye madhara ambayo yanapatikana katika maandiko ya Wamisri. Musa aliandika maagizo ya kitabibu yaliyo ya haliya juu na yasiyo na makosa kabisa ambayo yamewahi kurekodiwa. Zaidi ya hayo, kila kauli inayohusiana na afyana ustawi wa kitabibu wa taifa la Waisraeli iliyorekodiwana Musa inaweza kutekelezwa kidhahania na kuwa sawa kabisana kila ukweli ambao tiba ya kisasa imejifunza kuhusu ueneaji wa Vijidudu, udhibiti wa magonjwa ya mlipuko, usafiwa jamii, na ugunduzi mwingi wa kitabibu na kisayansi.

Ni kweli kwamba Wamisri wa kale walikuwa maarufu katikaulimwengu wa kale kwa maendeleo yao katika mawanda ya tiba.Daktari Massengill alibainisha kuwa “Misri ilikuwa kitovucha tiba cha ulimwengu wa kale” (1943, uk. 13). Katikasiku za himaya ya Medo-Persia, mwanahistoria wa kale Herodotus aliandika kwamba ilikuwa ni desturi ya mfalme Darius “kuweka madaktari fulani wa Kimisri walio na sifaza juu kabisa katika taaluma yao” (3.129). Hivyo, wakatimazoea ya Kitabibu ya Biblia yanaweza kulinganishwa nayaleya tamaduni nyingine za kale na kuweza kuwa bora kabisakwakuyalinganisha na yale ya tamaduni mashuhuri za Wamisri,inatosha kudhihirisha ubora wa kimungu wa Biblia katikauwanda huo. 

Itakuponya —Kama haitakuua Kwanza 

Miongoni mwa hati za kale zinazofafanua maarifa mengi yatiba ya Wamisri, Papyrus ya Ebers inashika nafasi ya juukama moja ya vyanzo vikuu. Papyrus hii iligunduliwa mwaka1872 na mwana akiolojia Mjerumani aitwaye Georg Ebers (jinaambalo papyrus ililipata kutoka kwake) (Tiba ya Kale yaWamisri…, 1930, uk. 1). Inajumuisha idadi kubwa ya tibazinazodaiwa kuponya, kuleta nafuu na kukinga. “Jumla yamaagizo 811 yamewekwa kwenye Papyrus, na yanachukua mfumowa marhamu, plasta, na kupaka; mafusho, kuvuta hewa, nakuosha koo; dawa za kinywaji, mchanganyiko, na vidonge;kuvuta moshi, vipande vya kuingiza, na kuondoa uchafu kwanjia ya haja kubwa” (uk. 15). Miongoni mwa mamia ya maagizo, matibabu ya kutisha ambayo yalileta madhara makubwa zaidi kuliko faida yanaweza kupatikana. Kwa mfano,chini ya sehemu iliyoitwa “Cha kufanya kutoa vipande vyambao mwilini,” tiba imeandikwa inayojumuisha damu yamdudu,fuko, na mavi ya punda” (uk. 73). [Madaktari S.I. McMillenna David Stern wanaeleza kwamba mavi “yana mzigo mkubwawambegu za pepopunda” na “kipande kidogo cha mti mara nyingi kilisababisha kifo cha kutisha kutokana na kifafa(2000, uk. 10).] Tiba za kusaidia kuponya magonjwa ya ngozizilijumuisha maagizo kama: “Jino la nguruwe, mavi ya paka,mavi ya mbwa, mafuta ya aau-of-samu, matunda ya mmea waxet,ponda na tumia kama mchanganyiko” (Tiba ya Kale ya Wamisri…, 1930, uk. 92). Viungo vingine mbalimbali kwaajili ya wingi wa tiba zilizotengenezwa vilijumuisha “maviyaliyokaushwa ya mtoto” (uk. 98), “mavi ya nguruwe”(uk.115), na “mkojo wa mkulima” (uk. 131). Mapishi moja ya kuzuia ukuaji wa nywele yalijumuisha mavi ya mjusi na damukutoka kwa ng’ombe, punda, nguruwe, mbwa, na kulungu (uk.102). Ingawa lazima ikumbukwe kwamba baadhi ya tiba zaWamisri zilijumuisha maagizo na tiba ambazo zingeweza kuwana manufaa, tiba na viungo vya madhara vinaweka kivulichakichefuchefu cha kutoaminika dhidi ya jitihada zote zaWamisri kama zinavyoonekana na msomaji wa kisasa. 

Kama daktari wa tiba S.E. Massengill alivyonukuu: 

Madaktari wa awali wa Wamisri walitumia dawa kwakiasikikubwa. Dawa zao zilikuwa za aina yake, zinazopatikana kawaida katika ustaarabu wa awali;tibachache zenye ufanisi zilipotea kati ya wingi wa vituvya asili ya ushirikina. Walitumia afyuni, squill,navitu vingine vya mimea, lakini pia mavi na mkojo.Inasemekana kuwa mkojo wa mke mwaminifu ulikuwa naufanisi katika matibabu ya macho yenye vidonda (1943,uk. 15). 

Aidha, inaonekana kwamba Wamisri walikuwa miongoni mwawatuwa kwanza kuwasilisha wazo la “usaha mzuri na wa kusifiwa” (McMillen na Stern, 2000, uk. 10). Kwa sababuyawazo kwamba maambukizi yalikuwa mazuri na usaha uliotokananayo ulikuwa ni matokeo yaliyokaribishwa, “madaktari wenyenia njema waliua mamilioni kwa makusudi kwa kuambukizavidonda vyao” (uk. 10). Bila kusema, msomaji wa kisasahatapenda kuwa mgonjwa katika kliniki ya kale ya Wamisri!

MAAGIZO KATIKA PENTATEUKI 

Vitabu vitano vya kwanza vya Agano la Kale, bila shaka,havijitolei kabisa kwa kuorodhesha maagizo ya tiba. Havijawa vitabu vya kale vya tiba. Hata hivyo, vitabu hivivina kanuni nyingi za usafi, karantini, na taratibu nyingine za kimatibabu ambazo zilipaswa kudhibiti maishayakila siku ya taifa la Israeli. Kinachokosekana kabisa kwenye kurasa za maandiko haya ni tiba na viungo vyenyemadhara vilivyoagizwa na ustaarabu mwingine wa kale. Hata hivyo, Pentateuki inaonesha uelewa wa vijidudu na magonjwaambayo hata dawa za “kisasa” hazikuelewa kwa miaka 3,500baada ya vitabu hivi kuandikwa. 

Damu: Maji ya Uhai 

Damu daima imekuwa dutu ya kushangaza ambayo siri zakenyingi na uwezo wake bado hazijachunguzwa kikamilifu. Madaktari katika karne ya ishirini na moja wanatoa, wanavuta, wanatenganisha, wanafungasha, wanahifadhi, wanasafirisha, na kuuza damu. Ingawa wanasayansi wa kisasahawajagundua kabisa maajabu yote ya damu, wamegundua kwambani ufunguo wa uhai. Bila hii “maji ya uhai,”wanadamunawanyama wasingekuwa na njia ya kusambaza oksijeni na protini muhimu ambazo miili yao inahitaji ili kuishi nakuzaliana. Hemoglobini inayopatikana katika seli nyekunduza damu hubeba oksijeni kwenda kwenye ubongo, ambao hutumiaoksijeni hiyo kudhibiti mwili mzima. Ubongo bila oksijenini kama gari bila mafuta au kompyuta bila umeme. Damu hufanya kazi zote mwilini ziwezekane. 

Hapo zamani, kutojua thamani ya damu kulisababisha baadhiya watu “walioelimika” kufanya mambo ya kusikitisha.Kwamfano, katika enzi za kati, na hata hadi karne ya kuminatisa, madaktari waliamini kwamba “mvuke”wenye madharauliingia kwenye damu na kusababisha magonjwa. Kwa sababuhii, minyoo ilikuwa inatumika kwa waathirika wa homa namagonjwa mengine katika jaribio la kutoa damu yenye mvukehuo. Pia, mishipa na ateri zilizo juu tu ya kiwiko zilifunguliwa, na mikono ya mgonjwa iliyokuwa ikitokwadamuili kuondoa damu iliyochafuliwa. George Washington, Raiswakwanza wa Marekani, alikufa kwa sababu ya juhudi za kimatibabu zilizopitiliza. Akaunti ya shahidi wa machowakifo cha Washington inasema kwamba alipata baridi, na kwajuhudi za kumtibu, wale waliomhudumia walimtolea damu;“mshipa ulifunguliwa, lakini hakuna nafuu iliyopatikana”(“Kifo cha George Washington,” 2001).

Maelfu ya miaka kabla ya mazoea ya hatari ya kutoa damukufikirika, mwanadamu alikuwa amearifiwa na Mungu kwambadamu kwa hakika ilikuwa ufunguo wa uhai. Katika Mambo yaWalawi 17:11, Musa aliandika: “Kwa maana uhai wa mwiliukatika hiyo damu.” 

Leo, tunaelewa kikamilifu ukweli wa kauli ya Musa kwamba“uhai wa mwili u katika hiyo damu.”Lakini ni vipi mchungaji wa kale kama Musa alijua habari hii? Bahati tu?Musa angewezaje kujua karibu miaka 3,500 iliyopita kwambauhai uko katika damu, wakati jamii ya kisayansi na kimatibabu iliwachukua maelfu ya miaka (na maelfu ya maisha!) kuelewa ukweli huu? Kukosa udhahiri kwenye Aganola Kale wa kuanzisha taratibu zilizofaa za kimatibabu zinazohusiana na damu, kunatoa kiashiria kikubwa juu yausahihi wake wa kimatibabu. 

Vijidudu, Homa ya Wajawazito, na Usafi Kibiblia 

Katika kitabu chao, None of These Diseases, madaktari S.I.McMillen na David Stern walijadili namna amabavyo sherianyingi za usafi zilizowekwa na Mungu kwa watoto wa Israelikuwa bado zinafaa hata nyakati za sasa . Ili kueleza hojayao, walielezea hadithi ya Ignaz Semmelweis. 

Mnamo mwaka wa 1847, daktari wa uzazi aitwaye Ignaz Semmelweis alikuwa mkurugenzi wa wodi ya hospitali hukoVienna, Austria. Wanawake wengi wajawazito waliingia wodinimwake, lakini 18% yao hawakutoka wakiwa hai. Mmoja katiyasita waliopokea matibabu katika wodi ya Semmelweis alikufakwa homa ya wajawazito (Nuland, 2003, uk. 31). Uchunguziwamaiti ulionesha usaha chini ya ngozi zao, kwenye matunduyakifua chao, kwenye matundu ya macho yao, nk. Semmelweisalikuwa na huzuni juu ya kiwango cha vifo katika wodi yake,na wodi nyingine za hospitali kama hiyo kote Ulaya. Nulandalibainisha kwamba Australia, Amerika, Uingereza, Ireland,na karibu kila taifa lingine lililoanzisha hospitali lilikuwa na kiwango cha vifo kama hivyo (2003, uk. 41-43).Ikiwa mwanamke alijifungua kwa kutumia mkunga, basi kifo kilishuka hadi asilimia 3 tu. Lakini ikiwa alichagua kutumia maarifa ya kisasa zaidi ya matibabu na vifaa vyasiku hiyo, nafasi yake ya kufa iliongezeka sana! 

Semmelweis alijaribu kila kitu kupunguza mauaji. Aliwageuzawanawake wote upande wao kwa matumaini kwamba kiwango chavifo kingepungua, lakini bila matokeo. Alifikiri labdakengele ambayo padri aliita marehemu jioni ilikuwa inawatisha wanawake, na hivyo ilimfanya padre awe anaingiakimya kimya, lakini viwango vya vifo havikupungua. 

Alipokuwa akifikiria tatizo lake, aliwaangalia wanafunzivijana wa udaktari wakifanya kazi zao za kawaida. Kilasikuwanafunzi walifanya uchunguzi wa maiti kwa akina mama waliokufa. Kisha waliosha mikono yao kwenye bakuli la majiya damu, walijikausha kwenye taulo la pamoja, na mara mojawalianza uchunguzi wa ndani kwa wanawake walio hai. Nulandalitoa maoni kuhusu mazoezi hayo: “Kwa sababu hakukuwanasababu ya kuwaosha mikono yao, isipokuwa juu juu, au kubadilisha nguo zao kabla ya kuja kwenye Idara ya Kwanza,hawakufanya hivyo” (2003, uk. 100). Kama mtazamaji wakarne ya ishirini na moja, mtu anakasirika kufikiria kwambamazoea kama hayo kwa kweli yalifanyika katika taasisi zakile kilichokuwa “teknolojia ya kisasa”wakati huo. Nidaktari gani aliye na akili timamu angegusa mtu aliyekufana kisha kufanya uchunguzi kwa wagonjwa walio hai—bilakutumia kwanza aina fulani ya usafi kidogo kwa ajili yakuua vijidudu? Lakini kwa Wazungu wa karne kati ya kuminatisa, vijidudu walikuwa dhana ya ngeni kabisa. Hawakuwahikuona vijidudu, ili kuweza kutabiri uwezo wao wa kuharibu.Kulingana na nadharia nyingi zilizokubalika, ugonjwa ulisababishwa na “hali ya anga” au “mvuto wa ulimwengu.” 

Semmelweis aliagiza kila mtu katika wodi yake kunawa mikonoyake vizuri katika mchanganyiko wa klorini kila baada yauchunguzi. Ndani ya miezi mitatu, kiwango cha vifo kilishuka kutoka 18% hadi 1%. Semmelweis alikuwa amefanyaugunduzi wa ajabu. Kwenye kifuniko cha ndani cha kitabu kuhusu Semmelweis, kilichoandikwa na daktari wa matibabunamwanahistoria Sherwin Nuland, maandishi yanasomeka: 

Ignác Semmelweis anakumbukwa kwa wazo ambalo sasanila kawaida kwamba madaktari wanapaswa kunawa mikonoyao kabla ya kuchunguza wagonjwa. Katika Vienna katikati ya karne ya kumi na tisa, hili lilikuwawazolenye utata. Kwa vifo vinavyoongezeka kutokana nahomaya baada ya kujifungua, Semmelweis aligundua kwambamadaktari wenyewe walikuwa wakiambukiza ugonjwa huo(2003, inside cover flap). 

Je, Semmelweis alifanya ugunduzi mkubwa, au inawezekanakwamba aligundua upya kile kilichokuwa kinajulikana katikaduru fulani kwa miaka mingi? Karibu miaka 3,300 kabla yaSemmelweis kuishi, Musa aliandika: “Yeye atakayegusa maitiya mtu awaye yote atakuwa najisi siku saba. Naye atajitakasa kwa maji siku ya tatu, na siku ya saba atakuwasafi. Lakini ikiwa hatujitakasi siku ya tatu, na siku yasaba hatakuwa safi.” Vijidudu hawakuwa ugunduzi mpya mnamo1847; maandiko ya kibiblia yalirekodi hatua za kuzuia ueneaji wao tangu takriban 1500 KK. 

Maji ya Utakaso 

Pia la muhimu katika mjadala huu ni muundo wa “maji yautakaso” yaliyoorodheshwa katika Hesabu 19. Wakati maagizoya Agano la Kale yanapolinganishwa na maelezo ya AganoJipya kuhusu vitendo hivyo, inakuwa wazi kwamba baadhiyamaagizo ya kale, kimsingi yalikuwa ya ishara. Kwa mfano,wakati Mwanakondoo wa Pasaka alipoliwa, hakuna mfupa wakeuliopaswa kuvunjwa. Hii ilionesha dhabihu ya Kristo, Ambayeubavu Wake ulichomwa, lakini hata katika kifo aliepukadesturi ya kawaida ya kuvunjwa miguu Yake (Yohana 19:31-37).

Kwa kuwepo kwa ishara kama hizo katika Agano la Kale, nimuhimu tusipuuze maagizo ya Agano la Kale ambayo yalikuwana thamani ya kivitendo na ambayo yanashuhudia Akili Kubwanyuma ya uandishi wa Sheria. Moja ya maagizo kama hayo inapatikana katika Hesabu 19, ambapo Waisraeli walielekezwakuandaa “maji ya utakaso” ambayo yalipaswa kutumika kuoshamtu yeyote aliyegusa maiti. 

Kwa mtazamo wa kwanza, maji ya utakaso yanaonekana kamamchanganyiko wa ushirikina unaojumuisha majivu ya ng’ombemwekundu, hisopo, mti wa mwerezi, na nyuzi za rangi nyekundu. Lakini mchanganyiko huu haukuwa wa kiishara ili”kuwafukuza roho wabaya.” Kinyume chake, kichocheo chamajiya utakaso kinasimama leo kama mfano mzuri wa ubora waBiblia, kwani kichocheo hiki si kitu kingine bali ni utaratibu wa kutengeneza sabuni ya kuua bakteria. 

Tunapotazama viambata vyake moja baada ya kingine, tunaanzakuona thamani ya kila kimoja. Kwanza, fikiria majivu yang’ombe mwekundu na mti wa mwerezi. Kama watoto wengi washule wanavyojua, wahamiaji katika nchi hii hawakuwezakwenda kwenye duka la karibu kununua bidhaa zao za usafiwakibinafsi. Ikiwa walihitaji sabuni au shampoo, walijitengenezea wenyewe. Katika hali kama hizi, walitengeneza aina mbalimbali za sabuni. Moja ya aina zasabuni iliyotengenezwa mara nyingi ilikuwa sabuni ya Lye.Kila mtu leo anaweza kupata kichocheo cha sabuni ya lyekupitia utafutaji wa haraka wa mtandao (angalia “Soapmaking,” n.d.). Aina mbalimbali za sabuni ya lye yanaonesha kuwa, ili kupata lye, maji mara nyingi hupitiakwenye majivu. Maji yaliyopatikana kwa kupitisha kwenyemajivu yana mkusanyiko wa lye. Lye yenye mchanganyiko mkubwa, ni kali sana na inaathiri ngozi. Kwa kweli, nimojaya viambata vikuu katika michanganyiko mingi ya kemikaliinayotumika kufungua mifereji iliyoziba. Kwenye mchanganyiko wake mzuri, inaweza kutumika kama kurekebishangozi na kichocheo cha kusafisha. Kampuni nyingi leo badohutengeneza sabuni za lye. Cha kushangaza, Musa aliwaelekeza Waisraeli kuandaa mchanganyiko ambao ungejumuisha lye yenye mchanganyiko ambao ni kiasi. 

Zaidi ya hayo, fikiria kwamba Hisopo pia iliongezwa kwenye”maji ya utakaso.” Hisopo ina antiseptiki thymol, kiambatasawa tunachokipata leo katika baadhi ya aina za dawa zakusukutua mdomo (McMillen na Stern, 2000, uk. 24). Mafutaya hisopo yanaendelea kuwa mafuta maarufu ya “uponyaji,”nakwa kweli ni ghali sana. Katika kuorodhesha faida za hisopo,tovuti moja ilibainisha: “Wakati mmoja ilitumika kusafishaHekalu na kuwatakasa wenye ukoma, majani yake yana mafutaya antiseptiki na antivairasi. Ukungu unaozalisha penicilini hukua kwenye majani. Kinywaji hutumika kamadawaya kutuliza kikohozi, Mkamba na Makohozi” (angalia “Hyssop”). 

Viambata vingine katika “maji ya utakaso” pia vinaonekanakuwa na mali za manufaa. Mafuta kutoka mti wa mwerezi katika mchanganyiko huo pengine yalikuwa na mali nyingizamanufaa. Tovuti inayoshughulika na mafuta mbalimbali yamuhimu ilibainisha: “Mafuta ya mti wa mwerezi yametumikakwa muda mrefu kwa ajili ya kabati za kuhifadhia vitu kwasababu ya uwezo wake wa kufukuza wadudu na kuzuia kuoza.Katika hali ya mafuta, yanapotumiwa kwa binadamu, ni antiseptiki (aina ya kemikali inayozuia kukua kwa bacteriakwenye jeraha, ngozi n.k), astringenti, expectoranti (huondoa kamasi kutoka kwenye mfumo wa upumuaji), antifungal, sedativi na insektisidi” (“Spa Essential Oils,”2005). Tovuti nyingine, inayoshughulika zaidi na mali zamanufaa za mti wa mwerezi, ilieleza: 

Majani na matawi ya mti wa mwerezi kwa kweli yanautajiri wa vitamini C, na ilikuwa ufanisi wao katikakuzuia au kutibu ugonjwa wa safura uliosababishamtihuo kuitwa arbor vitae au mti wa maisha. Aidha, utafiti wa hivi karibuni umeonesha kuwa dondoo zilizotayarishwa kutoka kwa Thuja occidentalis auThuja plicata [aina za mwerezi wa mashariki—KB]kwakweli zina virutubisho vya antivairasi za kuzuiauvimbe na za kuua bakteria. Kikundi cha watafitiwaKijerumani kiliripoti mwaka 2002 kwamba bidhaa zilizotayarishwa kutoka majani ya mwerezi, pombe,namaji zinazuia uzalishaji wa virusi vya homa ainayaA, wakati kikundi cha watafiti nchini Japani kiligunduakwamba bidhaa za mwerezi wa Magharibi Mwekundu zilikuwa na ufanisi katika kutibu ugonjwa wa ngozi(Frey, n.d). 

Inafurahisha kutambua kwamba habari hii kuhusu faida zaviambata kama mti wa mwerezi, hisopo, na lye katika majiyautakaso haijatoka kwenye vyanzo vya Biblia. Sehemu kubwayake inatokana na tafiti zilizofanywa kupitia utafiti wavipodozi na matibabu. 

Hatimaye, Waisraeli waliagizwa kutupa kwenye mchanganyikohuo “nyuzi za rangi nyekundu,” ambazo pengine zilikuwanisufu nyekundu (angalia Waebrania 9:19). Kuongeza nyuzizasufu kwenye mchanganyiko kungefanya mchanganyiko huo kuwa”sawa na sabuni ya Lava® ya kale” (McMillen na Stern, 2000,uk. 25). 

Maelfu ya miaka kabla ya tafiti rasmi kufanywa ili kuonaniaina gani ya mbinu za kusafisha zilikuwa na ufanisi zaidi;milenia kabla ya wahamiaji wa Marekani kutengeneza suluhisho zao za lye; na enzi kabla ya wanafunzi wetu wamatibabu wa juu zaidi kujua lolote kuhusu nadharia ya vijidudu, Musa aliwaelekeza Waisraeli kutengeneza kichocheocha ajabu cha sabuni, ambacho kama kingetumika ipasavyokatika vituo vya matibabu kama hospitali za Vienna, kingeokoa maelfu ya maisha. 

Karantini 

Musa alieleza hatua za kuzuia ueneaji wa vijidudu kutokakwa maiti kwenda kwa binadamu hai muda mrefu kabla ya jambohili kueleweka na kuagizwa katika tiba ya kisasa. Lakinirekodi ya Agano la Kale iliongeza mbinu nyingine yenyemanufaa sana katika uwanja wa tiba kwa maelezo yake yakinaya magonjwa ambayo watu waliokuwa hai walipaswa kuwekwakarantini. Kitabu cha Mambo ya Walawi kinaorodhesha magonjwa mengi na njia ambazo Mwisraeli angeweza kuambukizwa vijidudu. Wale waliokuwa na magonjwa kama ukoma walielekezwa “kukaa peke yao” “nje ya kambi” (Walawi 13:46).Ikiwa na maana kwamba mgonjwa angekaribia wale ambao hawakuwa na ugonjwa, aliagizwa “kufunika masharubu yake,nakupiga kelele, ‘Najisi! Najisi!'” (13:45). Ni jambo lakuvutia kwamba kufunika masharubu kungezuia mate na chechekutoka kinywani mwa mtu huyo kuenea hewani kwa uhuru, kamavile kufunika mdomo wakati wa kukohoa. 

Kuhusu mbinu kama hizo za karantini, S.E. Massengill aliandika katika kitabu chake A Sketch of Medicine andPharmacy: 

Katika kuzuia magonjwa, hata hivyo, Waebrania wakalewalipiga hatua kubwa. Mafundisho ya Musa, kama yalivyokatika Kanuni za Kikuhani za Agano la Kale, yanamawazo mawili ya wazi ya usafi wa kisasa—umuhimuwa usafi na uwezekano wa kudhibiti magonjwa ya milipukokwa kutenga na kuweka karantini (1943, uk. 252).

Kuhusu uelewa wa kuambukiza unaooneshwa katika sheria zakarantini katika Agano la Kale, McGrew alibainisha katikaEncyclopedia of Medical History: “Wazo la kuambukiza lilikuwa geni kwa utamaduni wa tiba za kale na halikupatanafasi katika maandiko mengi ya Hippocrates. Agano la Kale,hata hivyo, ni chanzo kikubwa cha maoni ya kuambukiza,hasakuhusu ukoma na magonjwa ya zinaa” (1985, uk. 77-78). Hapatena, Agano la Kale linaonesha ujuzi wa matibabu ulio sahihi ambao unazidi ujuzi wowote wa kibinadamu unaojulikana wakati wa kuandikwa kwake. 

Sheria za matumizi ya Vyakula 

Sheria za vyakula zilizoainishwa katika vitabu vitano vyakwanza vya Agano la Kale zimechunguzwa na wataalamu wenyesifa katika nyanja za utafiti wa lishe na magonjwa. Sheriahizi zimeonesha kuendana na uelewa wa kisasa wa sayansikuhusu mambo mbalimbali ya afya na kuzuia magonjwa.

Mwaka 1953, utafiti wa kina uliofanywa na David I. Machtnakuchapishwa katika Bulletin of the History of Medicine(chapisho la Chama cha Kihistoria cha Tiba cha MarekaninaTaasisi ya Kihistoria ya Tiba ya Johns Hopkins), ulijaribusumu ya nyama za wanyama waliotajwa katika Mambo ya Walawi11 na Kumbukumbu la Torati 14. Mbinu ya Macht ilikuwa kuweka mbegu fulani (Lupinus albus) katika juisi safi zamisuli za wanyama mbalimbali waliotajwa kuwa safi na wasiosafi katika maandiko ya kibiblia. Mbinu hii ilitumika wakati huo kuchunguza damu ya wagonjwa wa kawaida ikilinganishwa na damu ya wagonjwa wa saratani (1953, uk.444). Macht alibaini kuwa matokeo yake yalionesha “taarifaambayo ina maslahi makubwa sio tu kwa mtafiti wa matibabubali pia kwa wanafunzi wa fasihi ya kibiblia ya kale” (uk.445). 

Baadhi ya matokeo yake yalikuwa ya kuvutia sana. Kwa mfano,angechukua kundi la kudhibiti mbegu zilizokua katika suluhisho la kawaida na kulinganisha kundi hilo na mbeguzilizowekwa katika juisi za nyama mbalimbali. Kisha angeandika asilimia ya mbegu zilizokua katika juisi zanyama ikilinganishwa na zile zilizokua katika mazingirayakawaida. Kwa mfano, alipoweka mbegu katika juisi za nyamaza ng’ombe, mbegu zilikuwa 91% kama kawaida. Mbegu katikajuisi za kondoo zilikuwa 94% kama kawaida. Mbegu katikajuisi za nyama za ndama—82%; kutoka kwa mbuzi—90%; nakutoka kwa kulungu—90%. Kwa kuwa wanyama hawa wanacheuanawana kwato zilizogawanyika, waliorodheshwa kama safi katikaMambo ya Walawi 11 na Kumbukumbu la Torati 14: 

Bwana akasema na Musa na Haruni, akawaambia, “Semanawana wa Israeli, uwaambie, ‘Hawa ndio wanyama ambaomnaweza kula miongoni mwa wanyama wote walio juuyanchi: Miongoni mwa wanyama, yeyote anayegawanya kwato,akiwa na kwato zilizogawanyika na kuchafya, huyomnaweza kumla'” (Mambo ya Walawi 11:1-3). 

Lakini wanyama wachache wasio safi walipochunguzwa, walionesha viwango vya juu sana vya sumu na viwango vyachini sana vya ukuaji wa mbegu. Mbegu katika juisi za nyamaya nguruwe zilikuwa 54% tu kama kawaida; sungura—49%;ngamia—41%; na farasi—39%. Matokeo haya kwa wanyama wakubwa yalidokeza kwamba mgawanyo wa kibiblia kati yasafina wasio safi unaweza kuwa uhusiano na sumu za juisi zawanyama hao. 

Macht alifanya utafiti kama huo kwa ndege, ambapo aligunduakwamba dondoo kutoka kwa ndege safi kibiblia kama njiwanakware zilikuwa na mbegu zake 93% na 89%, wakati zile zandege wasio safi kama tai-mwekundu (36%) na bundi (62%)zilikuwa na sumu zaidi. Kama Musa alivyosema: “Na hawamtawahesabu kuwa chukizo miongoni mwa ndege; hawatakiwikuliwa, ni chukizo: tai, mwewe, tumbusi, kipungu, na mwewekwa aina yake; kila kunguru kwa aina yake, mbuni, bundimfupi, siwa, na kipungu kwa aina yake” (Mambo ya Walawi11:13-19). Utafiti mwingine ulijumuisha aina kadhaa zasamaki. Sheria ya kibiblia ya kula samaki ilikuwa kwambaWaisraeli wangeweza kula samaki wowote aliye na magambanamapezi (Kumbukumbu la Torati 14:9). Viumbe waishio majiniambao hawakuwa na magamba na mapezi hawakupaswa kuliwa(14:10). Kuhusu utafiti wake kuhusu sumu ya samaki, Machtaliandika: 

Kilichokuwa na maslahi maalum ni majaribio yaliyofanywa na juisi za misuli na pia suluhishozadamu zilizopatikana kutoka kwa aina nyingi za samaki.Aina hamsini na nne za samaki zimesomwa hadi sasakuhusu sumu za dondoo za nyama. Ilibainika kwambadondoo za misuli za samaki hao waliokuwa na magambanamapezi hazikuwa na sumu kabisa [Herring—100%; Pike—98%; Shad—100%—KB], wakati dondoo za misuli kutokakwa samaki wasio na magamba na mapezi zilikuwa nasumukali kwa ukuaji wa mbegu za Lupinus albus (uk. 446-448). 

Utafiti wa Macht, hata baada ya zaidi ya miongo mitano,unaendelea kuwa wa kuvutia sana. Utafiti wake wa kina ulimwongoza kuhitimisha:

Mambo yaliyoelezwa hapo juu yanathibitisha hisiailiyojirudia mara nyingi kwa mwandishi katika uchunguzi kama daktari (M.D. Johns Hopkins, 1906),kama baiolojia ya majaribio (Mwanachama wa SocietyforExperimental Biology and Medicine), na kama DaktariwaFasihi ya Kiebrania (Yeshiva University, 1928) kwambamarejeleo yote ya Kitabu cha Vitabu, kwa asilia,matukio ya asili, na historia ya asili, iwe katikahali ya taarifa za kweli au kwa njia ya mifano, tashbiha, mifano, mafumbo, au taswira nyingine nisahihi ama kihalisi au kwa maana…. Kutokuwepo kwatofauti kati ya taarifa za Maandiko na uvumbuzi mwingiwa kisasa na hata wa hivi karibuni katika sayansiyakibaiolojia na ya kifizikia-kemikali, kila mwanafunzimakini wa Biblia atakubaliana na kauli ya Sir IsaacNewton, kwamba “Maandiko ya Mungu ni falsafa ya juuzaidi. Ninapata alama zaidi za ukweli katika Bibliakuliko katika historia yoyote ya duniani kote” (uk.449). 

Hata hivyo, baadhi wamehoji matokeo ya Macht. Utafiti waawali uliofanywa na Macht mnamo 1936 na 1949 ulitoa matokeotofauti na utafiti wake wa 1953. Lakini kuna sababu kadhaaza kushawishi kukubali utafiti wa Macht wa 1953. Kwanza,inaweza kuwa kwamba utafiti wa Macht wa 1953 ulikuwa umesafishwa zaidi na utaratibu ulioeleweka vema zaidi.Kamainavyotarajiwa katika uwanja wa kisayansi, utafiti kwakawaida huwa bora zaidi kwa wakati. Pili, Macht alikuwadaktari maarufu mwenye sifa nyingi. Utafiti wake wa 1936na1949 ulikuwa umepakiwa na ulikuwa rahisi kupatikana. Lakiniingawa utafiti wake wa awali ulikuwa unapatikana, Taasisiya Johns Hopkins ilizingatia kuwa ni sahihi kuchapishautafiti wake wa 1953, ambao ungependekeza kwamba utafitiwa1953 ulijumuisha mbinu na/au taarifa za ziada ambazo zingezidi utafiti wa awali. Tatu, utaratibu wa Macht kamaulivyoelezwa katika karatasi ya 1953 ulikuwa rahisi sananarahisi kurudiwa. Lakini wale wanaouliza kazi hiyo hawajatoataarifa (data) za majaribio baada ya 1953 ambazo zingekataa utafiti wa Macht. Ikiwa tafiti zake za 1953 zilikuwa namakosa, majaribio machache rahisi yanaweza kufanywa kuthibitisha hilo. Hakuna taarifa ya majaribio iliyotolewainayokataa utafiti wa Macht.  Kwa sababu hizi, matokeo ya Dk. Macht yanasaidia katikautetezi wa ushawishi wa Biblia na taratibu za kitabibuzilizokuwa sahihi sana tangu wakati wa Musa. Lakini uhalaliwa sheria wa matumizi ya chakula cha Agano la Kale hauhusiani tu na utafiti wa Macht wa 1953. Uthibitishowaziada wenye faida ni kwamba, asili ya ulinzi wa sheriazamatumizi ya chakula za Musa unapatikana kwa urahisi. 

Mapezi na Magamba

Kama ilivyotajwa awali, vigezo vya Musa kuhusu kula viumbewa majini ni kwamba viumbe hao wawe na magamba na mapezi(Mambo ya Walawi 11:12). Agizo hili lilikuwa na manufaamakubwa sana, kwani kuna matatizo mengi yanayozunguka viumbe wa baharini ambao hawana magamba wala mapezi. 

Samaki Bunju 

Samaki Bunju wana mapezi lakini hawana magamba. Hivyo basi,hawakuwa wanakula chini ya sheria za Agano la Kale—kwabahati nzuri kwa Waisraeli. Samaki bunju wanaweza kuwanasumu katika mayai yao, ini, na viungo vingine ambavyo nihatari sana na vya kuua. Sumu hii, inayoitwa tetrodotoxin,inadhaniwa kuwa “mara 1250 zaidi ya cyanide” na mara 160,000 zaidi ya cocaine. Kiasi kidogo sana cha sumu hiikinaweza kuua watu wazima 30 (Dilion, 2005). Japokuwa yaweza kushangaza, samaki bunju hutolewa kama kitoweo ulimwenguni kote, hasa nchini Japani na nchi nyingine zamashariki ya mbali. Kama kitoweo, inaitwa fugu, na hutayarishwa na wapishi waliothibitishwa na walio na leseni.Sumu inaweza kuondolewa kwa mafanikio, na kufanya chakulakiwe kinachoweza kuliwa, lakini mara nyingi utaratibu huuhuenda vibaya. Baadhi ya wale waliotafiti fugu wanasemakuwa ni chakula cha mtaalamu wa ladha sawa na mchezo wa Russian roulette. Kwa sababu ya hatari kubwa inayohusikanakula fugu, ni kinyume cha sheria kumhudumia Mfalme wa Japani! Maagizo ya Musa kuhusu samaki wanaoweza kuliwayangeweza kusaidia Waisraeli kuepuka samaki wa bunju hatari,pamoja na hatari inayotokana na kula viumbe wengine wabaharini wenye sumu kama vile Kaa, Anemone wa BaharininaPweza. 

Kaa 

Ingawa Kaa wanaliwa leo, kuna hatari zilizomo katika kulaaina ambao hawajaandaliwa vizuri kama vile chaza. Mamlakaya Chakula na Dawa ya Marekani (FDA) imetoa kijitabu chakurasa kumi na mbili kikionya watu kuhusu hatari za kulachaza wabichi au waliopikwa nusu (“Carlos’Tragic…,”2003). Katika kijitabu hicho, FDA inaonya kwamba baadhiyachaza wabichi wana bakteria aina ya Vibrio vulnificus.Kuhusu bakteria huyu hatari, kijitabu kinasema: 

Chaza wakati mwingine huambukizwa na bakteria ainayaVibrio vulnificus ambao hupatikana kwa kawaida. Chazawalioambukizwa na Vibrio vulnificus hawawezi kutambulika kwa harufu au muonekano; wanafanana nachaza wengine. Kula chaza wabichi walio na Vibriovulnificus ni hatari sana kwa wale walio na shidazakiafya kama vile ugonjwa wa ini, kisukari, hepatitis,saratani na UKIMWI… asilimia 50 ya watu wanaoambukizwa na Vibrio vulnificus kutokana na kulachaza wabichi walioambukizwa hufa (2003). 

Kula chaza ambaye hajapikwa vizuri kunaweza kuwa hatarisana, inasema FDA. Hivyo, hekima ya marufuku ya Musa inaonekana wazi kwa mtazamaji mwaminifu. Katika wakatiambapo taratibu sahihi za kushughulikia na kuandaa chakulazilikuwa ngumu kutekelezeka, njia bora zaidi ingekuwa nikuepuka hatari ya kula vyakula ambavyo vinaweza kuwa vimeambukizwa, hasa kwa kuwa uchafuzi hauwezi kutambulikakwa harufu au muonekano.

Reptilia na Salmonella 

Katika Mambo ya Walawi 11, Musa aliwajumuisha wanyama watambaao katika orodha ya wanyama wasio safi. Ni wazikwamba hawa ni wanyama ambao hawacheui wala hawatembeikwakwato zilizogawanyika, hivyo hawangekubalika kama wanyamasafi, wanaoweza kuliwa kulingana na Mambo ya Walawi 11:3.Lakini ili kuhakikisha kuwa Waisraeli wanaelewa, Musa alitaja kwa usahihi wanyama watambaao kama vile mjusi mkubwa, Guruguru, Kenge, Goromwe, Lumbwi, na Kinyonga (Mambo ya Walawi 11:29-31). Mara tu baada ya orodha hiiyawanyama watambaao, maandiko yanasema: “Mtu yeyote atakayegusa hao wakiwa wamekufa atakuwa najisi mpakajioni”(11:31). 

Inashangaza, wanyama watambaao wana kiwango cha juu zaidicha kubeba bakteria aina ya Salmonella kuliko wanyamawengi,hasa wale waliotajwa kuwa safi katika Sheria ya Kale. Kituocha Kudhibiti Magonjwa (CDC) kimeonya mara kwa mara watukuhusu uwezekano wa kuambukizwa Salmonella inayopitishwakupitia wanyama watambaao. Kwa kujumlisha ripoti ya CDCyamwaka 2003, Lianne McLeod alibaini kwamba CDC inakadiriazaidi ya kesi 70,000 za maambukizi ya Salmonella kwa binadamu kila mwaka yanahusiana na kushughulikia wanyamawatambaao na vyura (2007). CDC inapendekeza kwamba nyumbazenye watoto chini ya miaka mitano zisihifadhi wanyamawatambaao kama wanyama wa kufugwa. Zaidi ya hayo, ingawawanyama wengine kama paka na mbwa wanaweza kupitisha Salmonella, McLeod alibainisha: 

Hadi asilimia 90 ya wanyama watambaao ni wabebajiwaasili wa bakteria aina ya Salmonella, wakiwa na ainamaalum za bakteria kwa wanyama watambaao bila dalilizozote za ugonjwa kwa mnyama. Ingawa ni kweli kwambawanyama wengi wa kufugwa wanaweza kubeba Salmonella,tatizo la wanyama watambaao (na inaonekana pia vyura)ni kwamba wanabeba Salmonella kwa kiwango cha juusana.Ni busara kudhani kwamba wanyama watambaao na vyurawote wanaweza kuwa chanzo cha Salmonella (2007, msisitizo umeongezwa). 

Kwa kuzingatia ushahidi huo, busara ya marufuku ya Musayakula au kushughulikia mizoga ya wanyama watambaao inaonekana wazi. 

Kinachovutia zaidi ni ukweli kwamba maambukizi ya Salmonella kutoka kwa wanyama watambaao yanaweza kutokeabila hata kugusa wanyama watambaao. Ikiwa mtu atagusa kituambacho kimeguswa na wanyama watambaao, bakteria wanawezakuenea. ARAV (Chama cha Madaktari wa Wanyama WatambaaonaVyura) kilitoa tamko hili: “Bakteria aina ya Salmonellahuenea kwa urahisi kutoka kwa wanyama watambaao kwendakwabinadamu. Binadamu wanaweza kuambukizwa wanapoweka mikonoyao kwenye vitu, pamoja na vyakula ambavyo vimeguswa nakinyesi cha wanyama watambaao, kwenye midomo yao”(“Bakteria ya Salmonella…,” 2007). 

Ulinganisho wa tamko hili la ARAV na maagizo katika Mamboya Walawi 11:32-47, unaonesha usahihi wa ajabu wa kanunizaAgano la Kale. 

Kitu chochote ambacho kimojawapo cha hao kitakapokigusa, wakiwa wamekufa, kitakuwa najisi,ikiwa ni kifaa chochote cha mbao au nguo au ngoziaugunia, chochote kilichotengenezwa kwa kazi yoyote,lazima kiwekwe ndani ya maji. Na kitakuwa najisimpakajioni; kisha kitakuwa safi. Chombo chochote cha udongoambamo kimojawapo cha hao kitaanguka mtakivunja;nachochote kilicho ndani yake kitakuwa najisi: katikachombo hicho, chakula chochote kinachoweza kuliwaambacho maji yatamwagika juu yake kitakuwa najisi,nakinywaji chochote kinachoweza kunywewa kutoka humokitakuwa najisi (Mambo ya Walawi 11:32-34). 

Baada ya kusoma Mambo ya Walawi 11:32-34, inaonekana kanakwamba mwanabiolojia wa vijidudu alikuwa pamoja na Musakuelezea taratibu sahihi za kuepuka kueneza Salmonellana bakteria nyingine kutoka kwa wanyama watambaao kwenda kwabinadamu. Je, Musa angewezaje kuweka kanuni sahihi kamahizo zinazoonesha uelewa wa hali ya juu wa bakteria? Msomaji mwaminifu lazima akubali kwamba alipata msaadawaKimungu. 

Popo na Kichaa cha Mbwa 

Musa alitoa katazo maalum kwa Waisraeli kula popo (MamboyaWalawi 11:19). Hekima ya agizo hili inaoneshwa na ukwelikwamba popo mara nyingi hubeba kichaa cha mbwa. Ingawanikweli kwamba wanyama wengi wanahusika na kichaa cha mbwa,popo ni maalum katika hili. Chuo cha Madaktari wa Dharuracha Marekani kilithibitisha kwamba kati ya mwaka 1992 na2002, kichaa cha mbwa kilichopitishwa kutoka kwa popo kiliua watu 24 kati ya 26 waliokufa kutokana na kichaachambwa nchini Marekani (“Human Rabies…,”2002). Katikamakala ya Science Daily inayozungumzia utafiti huu, 

“Robert V. Gibbons, MD, MPH, wa Taasisi ya Utafiti yaJeshi la Walter Reed huko Silver Spring, MD, alichunguzakesi 24 za binadamu walio na kichaa cha mbwa kilichotokanana popo.” Kutokana na utafiti wake, aliwashauri “ummakutafuta huduma ya dharura kwa ajili ya matibabu ya kingaikiwa kutakuwa na mgusano wa moja kwa moja na popo”(“Human Rabies…,” 2002). Agizo la Musa la kuepuka popolinakubaliana kabisa na utafiti wa kisasa. Kwa mara nyingine tena, hekima ya juu iliyotolewa kupitia Musa naMungu haiwezi kukanwa na mwanafunzi mwaminifu wa AganolaKale. Kama mtaalamu mashuhuri wa akiolojia, W.F. Albright,alivyonukuliwa akilinganisha orodha ya wanyama safi nawasio safi iliyotajwa katika Torati, alibainisha kwambakatika tamaduni zingine za kale, “hatuoni upangaji wowotewa kimantiki kama huu katika orodha yoyote ya kina ya fauniau miiko ya kidini ya maandiko ya maandishi ya zamani”(1968, uk. 180).

Mfano Halisi: Ulaji wa Nyama ya Nguruwe 

Moja ya kanuni maarufu za chakula za Agano la Kale ni marufuku ya ulaji wa nyama ya nguruwe (Mambo ya Walawi11:7). Kwa uchunguzi wa karibu, marufuku hii inaoneshathamani ya sheria za kibiblia kuhusu wanyama safi na wasiosafi. Katika siku za Musa, hali sahihi za maandalizi naupikaji wa chakula hazikuwepo mara zote. Kwa kweli, maarifaya jumla kuhusu haja ya kutenganisha vyakula fulani ambavyohavijapikwa, hasa nyama, wakati wa maandalizi kutoka kwavyakula vingine hayakuwepo kabisa. Nyama fulani, ikiwaimeguswa mbichi au kupikwa kidogo, ina uwezekano mkubwawakubeba vimelea na bakteria hatari ambavyo vinaweza kumwambukiza mlaji (hususani, binadamu). 

Kutokana na ukweli kwamba nguruwe ni walaji ovyo, na hulakaribu kila kitu, mara nyingi wanakula vimelea na bakteriawanapokula mizoga ya wanyama wengine waliokufa. Vimeleanabakteria hawa wanaweza, na mara nyingi hufanya hivyo, kujipenyeza katika tishu za misuli ya nguruwe. Kupika nyamavizuri kunaweza kuua viumbe hawa hatari, lakini kushindwakupika nyama kikamilifu kunaweza kusababisha athari nyingimbaya. R.K. Harrison aliorodhesha magonjwa kadhaa au matatizo mengine ya kiafya yanayoweza kutokea kutokananaulaji wa nyama ya nguruwe isiyoandaliwa vizuri. Alibainishakwamba nguruwe mara nyingi ni wenyeji wa minyoo aina yaTaenia solium. Maambukizi ya vimelea hawa yanaweza kusababisha uvimbe mdogo kuibuka mwilini, ikiwemo kwenyengozi, macho na misuli. Zaidi ya hayo, uvimbe huu unawezakuathiri ubongo na kusababisha degedege na kifafa. Vilevile,binadamu wanaweza kuambukizwa ugonjwa wa trichaniasis (trichinosis) kutokana na kula nyama ya nguruwe isiyopikwavizuri pamoja na minyoo aitwaye Echiococcus granulosuskutoka kwa maji yaliyochafuliwa na nguruwe. Zaidi, nguruwewanaweza kupitisha vijidudu vinavyosababisha toxoplasmosis,ugonjwa unaoathiri mfumo wa neva (Harrison, 1982, uk. 644).

Kutokana na ukubwa wa maarifa kuhusu vimelea na vijiduduvya magonjwa, wasomaji wa kisasa wanaelewa zaidi hatariza kula nyama ya nguruwe mbichi au iliyopikwa kidogo. Kwakweli, nyama nyingi ya nguruwe inayouzwa kwenye madukainanitrati na nitriti ambazo zimeingizwa kwenye nyama ilikuzuia ukuaji wa vijidudu hatari. Lakini Musa na Waisraelihawakuwa na maarifa haya ya kisasa. Je, ni vipi kwambakanuni za chakula zilizonakiliwa na Musa zaidi ya miaka3,000 iliyopita zina ufahamu sahihi kuhusu udhibiti wamagonjwa? Albright alibainisha kuhusu jambo hili,  “shukrani kwa kanuni za lishe na usafi za sheria za Musa…historia ya baadaye imekuwa na alama ya faida kubwa katikahili inayoshikiliwa na Wayahudi juu ya makundi mengineyoteya kikabila na kidini yanayolingana”(1968, uk. 181).

Tohara 

Katika kitabu cha Mwanzo, maandiko yanahusisha kwamba Mungualimchagua Abrahamu na uzao wake kuwa watu “maalum”waliotengwa kutoka kwa mataifa mengine yote. Agano ambaloMungu alifanya na Abrahamu lilijumuisha “alama”ya kimwili ambayo ilipaswa kutekelezwa kwa vizazi vyote vijavyo vya uzao wa Abrahamu. Kulingana na maandiko, Munguanasema: 

Yeye ambaye ana umri wa siku nane kati yenu atatahiriwa, kila mtoto wa kiume katika vizazi vyenu,yeye aliyezaliwa nyumbani mwako au alinunuliwa kwafedha kutoka kwa mgeni ambaye si uzao wako. Yeyealiyezaliwa nyumbani mwako na yeye alinunuliwa kwafedha yako lazima atahiriwe, na Agano langu litakuwakatika mwili wenu kwa agano la milele. Na mtoto wakiume ambaye hajatahiriwa katika mwili wa govi lake,mtu huyo atakatiliwa mbali na watu wake; ameivunjaagano langu (Mwanzo 17:12-14). 

Hivyo, agano na Abrahamu na wazao wake lilipaswa kuonekanawazi katika mwili wa kila mtoto wa kiume. 

Ujumuishaji wa zoezi hili la kimatibabu, la upasuaji, unatoa mfano mzuri wa ujuzi wa kimatibabu wa maandiko ya  kibiblia. Vipengele viwili muhimu vya tohara ya kibibliavinapaswa kuzingatiwa. Kwanza, kutoka kwa kile ambachotibaya kisasa imeweza kukusanya, tohara inaweza kupunguza uwezekano wa kupata magonjwa na maambukizi fulani. Daktariwa watoto, Dorothy Greenbaum alibainisha kuhusu faida zakiafya za tohara: “Kimatibabu, tohara ni ya muhimu kwasababu inapunguza kwa kiasi kikubwa tukio la maambukiziyanjia ya mkojo kwa wavulana, hasa wale walio chini ya mwakammoja. Baadhi ya tafiti zilizotajwa katika tamko la serayawatoto zinaripoti maambukizi ya njia ya mkojo mara 10 hadi20 zaidi kwa wavulana wasiotahiriwa ikilinganishwa na walewaliotahiriwa.” Alibainisha zaidi kwamba magonjwa ya zinaahupitishwa kwa urahisi zaidi miongoni mwa wanaume ambaohawajatahiriwa (2006). Aidha, tohara inamaliza kabisa uwezekano wa kupata saratani ya uume. Katika makala yenyekichwa “Faida za Tohara,” maandiko yalibainisha: “Toharakwa mtoto mchanga inamaliza kabisa hatari [ya sarataniyauume—KB]” na “saratani ya uume hutokea karibu kabisakwawanaume wasiotahiriwa” (Morris, 2006). [KUMBUKA: KaziyaMorris inafurahisha hasa kwa sababu ina mwelekeo wa kielelezo na haikuandikwa kwa namna yoyote kuunga mkonoimani katika rekodi ya kibiblia.] 

Sio tu kwamba faida nyingi za kiafya zinaweza kukusanywakuhamasisha zoezi la tohara kwa watoto wachanga, lakinisiku ambayo rekodi ya kibiblia inataka zoezi hili kutekelezwa ni muhimu sana pia. Kazi ya msingi ya ensaiklopidia ya Holt Pediatrics inabaki leo kama mojayakazi zenye ushawishi mkubwa zaidi zilizowahi kuandikwakuhusu utunzaji wa watoto, magonjwa ya watoto, na masualamengine ya kiafya yanayohusiana na watoto. Iliyoandikwakwamara ya kwanza mnamo 1896 na L. Emmet Holt, Jr. na kupitiamarekebisho kadhaa hadi mwaka 1953, kazi hii yenye karibukurasa 1,500 ni mkusanyiko mkuu wa tiba “ya kisasa”yawakati wake. Sehemu moja, kuanzia ukurasa wa 125 wa toleola kumi na mbili, ina kichwa “Ugonjwa wa Kutokwa na Damukwa Mtoto Mchanga.” Maelezo yaliyomo katika sehemu hiyoyanatoa maelezo ya kutokwa na damu mara kwa mara kwa watoto wachanga ambayo wakati mwingine inaweza kusababisha uharibifu mkubwa kwa viungo vikubwa kama ubongo, na hatakifo. Katika mjadala unaohusu sababu za kutokwa na damukama hiyo, waandishi wanabainisha kwamba kutokwa na damukupita kiasi kunasababishwa hasa na kiwango cha chini chaprothrombin, ambacho nacho kinasababishwa na viwango vyakutosha vya vitamini K. Maandiko pia yanaonesha kuwa halihii ya watoto kuwa na hatari kubwa ya kutokwa na damu ni “ya pekee” (ikimaanisha “kubwa”) “kati ya siku yapilina ya tano ya maisha” (1953, uk. 126). 

Kwa njia ya mchoro, Holt Pediatrics inaonesha kwamba asilimia ya prothrombin inayopatikana kwa mtoto mchangainashuka kutoka karibu 90% ya kawaida katika siku yakeyakuzaliwa hadi karibu 35% katika siku yake ya tatu ya maishanje ya tumbo la uzazi. Baada ya siku ya tatu, kiwango chaprothrombin kinachopatikana kinaanza kupanda. Kufikia sikuya nane ya maisha ya mtoto, kiwango cha prothrombin kinachopatikana ni takribani 110% ya kawaida, karibu 20%zaidi ya ilivyokuwa katika siku ya kwanza, na karibu 10%zaidi ya itakavyokuwa wakati wote wa maisha ya mtoto. Takwimu hizi zinathibitisha kwamba siku ya nane ni sikubora ya kufanya upasuaji mkubwa kama tohara. 

Musa alijuaje taarifa hizi za kina kuhusu kutokwa na damukwa watoto wachanga? Wengine wamependekeza kwamba Waebraniawa zamani walifanya uchunguzi wa kina kuhusu watoto wachanga ili kubaini siku bora ya upasuaji. Lakini wazokama hilo halina mantiki. McMillen na Stern walibainisha:

Vitabu vya matibabu vya kisasa wakati mwingine vinapendekeza kwamba Waebrania walifanya uchunguziwamakini wa tabia za kutokwa na damu. Lakini ushahidiuko wapi? Kutokwa na damu kupita kiasi kunatokeakwakiwango cha juu kabisa kwa mtoto 1 kati ya 200. Kubaini siku salama zaidi za tohara ingehitaji majaribio makini, kuchunguza maelfu ya tohara. Je,Abrahamu (mhamaji wa jangwani, mwindaji wa zamani)angeweza kufanya hivyo (2000, uk. 84)?

Kwa kweli, usahihi wa ajabu wa matibabu hauwezi kuelezekakwa msingi wa ubunifu wa kibinadamu katika ulimwengu wakale. Ikiwa tohara ilikuwa mfano pekee wa usahihi kamahuo,na maandiko ya Kiebrania yalijaa maagizo ya kimatibabuyasiyo sahihi na yenye madhara, maelezo kama hayo yanawezakuwa ya kuaminika. Lakini ukweli kwamba Agano la Kale lotelina kanuni za matibabu ambazo bado zingefaa katika nchizinazoendelea, bila dosari yoyote kuhusu agizo lolote;uangalizi wa kimungu unabaki kuwa jibu pekee la busara.

HITIMISHO 

Ni dhahiri, vitabu vyote vinaweza kuandikwa kuhusu usahihiwa kushangaza wa matibabu katika Agano la Kale. Madaktariwa matibabu McMillen na Stern wamefanya hivyo katika kaziyao ya kuvutia sana ya “None of These Diseases”. Wataalamwengi wa matibabu ambao wamelinganisha maagizo ya matibabuya Musa na njia za kisasa zenye ufanisi wamegundua thamaniya kushangaza na ufahamu wa kipekee wa maandiko ya AganolaKale. Kama vile Dk. Macht alivyoandika: “Kila neno katikaMaandiko ya Kiebrania limechaguliwa vizuri na lina maarifayenye thamani na maana kubwa” (Macht, 1953, uk. 450). Hiini kweli hasa linapokuja suala la mazoea ya matibabu yaliyoorodheshwa katika kurasa zake. Kwa hakika, mazoeasahihi ya matibabu yaliyoelezwa maelfu ya miaka kabla yaumuhimu wake kueleweka kabisa hutoa ushahidi mzuri kwaufunuo wa kimungu wa Biblia. 

MAREJEO 

Albright, W.F. (1968), Yahweh and the Gods of Canaan (Garden City, NY: Doubleday). 

Bryan, Cyril (1930), Ancient Egyptian Medicine: The Papyrus Ebers (Chicago, IL: Ares Publishers). 

“Carlos’ Tragic and Mysterious Illness: How Carlos AlmostDied by Eating Contaminated Raw Oysters”(2003), U.S.Food

and Drug Administration, [On-line], URL: http://www.cfsan.fda.gov/~acrobat/vvfoto.pdf. 

Collins, Anne (2002), “What is Saturated Fat?”[On-line],URL: http://www.annecollins.com/dieting/saturated-fat.htm.

“The Death of George Washington, 1799,”(2001), EyeWitness to History, [On-line], URL: http://www.eyewitnesstohistory.com/washington.htm. 

Dilion, Denise (2005), “Fugu: The Deadly Delicacy,” Welcome Magazine, [On-line], URL: http://www.welcome-moldova.com/articles/fugu.shtml. 

Frey, Rebecca J. (no date), “Thuja,”[On-line], URL:http://health.enotes.com/alternative-medicine 

encyclopedia/thuja. 

Greenbaum, Dorothy (2006), “Say ‘Yes’to Circumcision,”[On-line], URL: 

http://www.beliefnet.com/story/8/story_813_1.html. 

Harrison, R.K. (1982), “Heal,” International StandardBible Encyclopedia, ed. Geoffrey W. Bromiley (Grand Rapids,MI: Eerdmans), revised edition. 

Herodotus, (1972 reprint), The Histories, trans. AubreyDeSẻlincourt (London: Penguin). 

“Historical Chronology of Significant Medical and SanitaryEngineering Discoveries” (no date), from Gerald Friedlandand Meyer Friedman (1998), Medicine’s Ten Greatest Discoveries (New Haven, CT: Yale University Press), [On line], URL: http://bridge.ecn.purdue.edu/~piwc/w3- history/discoveries/med-env-eng- discoveries.html. 

Holt, L.E. and R. McIntosh (1953), Holt Pediatrics (NewYork: Appleton-Century-Crofts), twelfth edition.

“Human Rabies Often Caused by Undetected, Tiny Bat Bites”(2002), Science Daily, [On-line], URL: http://www.sciencedaily.com/releases/2002/05/020506074445.htm. 

“Hyssop” (no date), [On-line], URL: http://www.taoherbfarm.com/herbs/herbs/hyssop.htm. 

Lyons, Eric and A.P. Staff (2003), “Mosaic Authorshipofthe Pentateuch—Tried and True” Reason & Revelation,23:1-7, January. 

Macht, David I. (1953), “An Experimental PharmacologicalAppreciation of Leviticus XI and Deuteronomy XIV,” Bulletin of the History of Medicine, 27[5]:444-450,September-October. 

Massengill, S.E. (1943), A Sketch of Medicine and Pharmacy (Bristol, TN: S.E. Massengill). 

McGrew, Roderick (1985), Encyclopedia of Medical History (London: Macmillan). 

McLeod, Lianne (2007), “Salmonella and Reptiles,”[On line], URL: 

http://exoticpets.about.com/cs/reptiles/a/reptsalmonella.htm. 

McMillen, S.I. and David Stern (2000), None of These Diseases (Grand Rapids, MI: Revell), third edition. 

Morris, Brian (2006), “Benefits of Circumcision,”[On line], URL: http://www.circinfo.net/#why. 

“New Dietary Guidelines from the American Heart Association,” (2000), [On-line], URL: http://healthlink.mcw.edu/article/972602194.html. 

Nuland, Sherwin B. (2003), The Doctor’s Plague (NewYork,NY: Atlas Books).

“Salmonella Bacteria and Reptiles”(2007), ARAV, [On line], URL: http://www.arav.org/SalmonellaOwner.htm. 

“Soapmaking” (no date), [On-line], URL: http://www.itdg.org/docs/technical_information_service/soapmaking.pdf. 

“Spa Essential Oils” (2005), [On-line], URL: http://www.mysticthai.com/spa/essential_oil.asp. 

UNAKILI & MASHARTI: Tunafurahi kutoa idhini kwa nakalahiikurudiwa sehemu au kwa jumla, kwa muda mrefu kama mashartiyetu yanazingatiwa. 

---

Published July 11, 2024