Masihi Aliyetabiriwa
Kwa mtazamo wa nyuma, fumbo zuri linalingana kikamilifu, kama vile vipande mbalimbali vya fumbo tata ambavyo vinahitaji kipande kimoja cha mwisho ili kuunganisha sehemu zinazounda panorama nzuri iliyokamilishwa. Hadi kipande hicho cha mwisho kiongezwe, fumbo hilo kwa hakika haliwezekani kufahamu kwa ukamilifu. Kwa hakika, wakati fumbo linaendelea, changamoto kuu ya mdadisi ni kutathmini kwa usahihi ni vipande vipi vya habari au ushahidi ni muhimu na ni vipengele gani vya banal ambavyo haviongezi chochote cha matokeo kwenye hadithi. Je, ni muhimu kwamba Bw. Brown alisahau kofia yake kwenye kituo cha treni? Je, ni muhimu kwamba bomba la maji jikoni ghafla haifanyi kazi vizuri? Bila shaka, mdadisi mwerevu anabainisha kwa usahihi vipengele hivyo katika hadithi ambavyo ni muhimu sana. Mtu asiye na akili timamu huweka matukio ya kawaida kwa usahihi lebo kuwa muhimu, au anashindwa kuelewa kikamilifu matukio ambayo yalikuwa na matokeo makubwa.
Ndivyo ilivyo tunapokaribia somo la Masihi aliyetabiriwa, au, kana kwamba, wakati wa kusuluhisha fumbo la Masihi. Yeyote anayefahamu maandishi ya Agano Jipya anafahamu sana neno “siri” kama linavyotumika kwa mpango wa Mungu wa ukombozi wa wanadamu kupitia Masihi aliyetabiriwa. Paulo aliandika hivi kuhusu fumbo hili: “Lakini twanena hekima ya Mungu katika siri, ile hekima iliyofichwa, ambayo Mungu aliiazimu tangu milele kwa utukufu wetu” (1 Wakorintho 2:7). Katika barua yake kwa Wakolosai, alisema hivi: “Nimekuwa mhudumu kulingana na uwakili kutoka kwa Mungu niliopewa kwa ajili yenu, ili nilitimize neno la Mungu, ile siri ambayo imefichwa tangu zamani na tangu vizazi, lakini sasa. imefunuliwa kwa watakatifu wake” (Wakolosai 1:25-26). Waraka wa Paulo kwa Waefeso una maoni yanayofanana: “[Nami] kweli mmesikia habari ya uwakala wa neema ya Mungu niliyopewa kwa ajili yenu, jinsi alivyonijulisha siri hiyo kwa ufunuo… halikujulikana kwa wanadamu kama ilivyofunuliwa sasa na Roho kwa mitume na manabii wake watakatifu” (Waefeso 3:3,5).
Waandishi wa Agano Jipya walitubainishia sifa kadhaa za fumbo hili la Kimasihi: (1) fumbo hilo linahusu Masihi aliyetabiriwa na ukombozi wa wanadamu; (2) fumbo hilo ni lile ambalo limefichwa kwa njia mbalimbali kutoka kwa vizazi vyote vya watu kabla ya wakati wa Agano Jipya; (3) kanuni mbalimbali za fumbo zinafunuliwa kimungu na kujulishwa kupitia mawasiliano ya kimungu pekee; (4) wakati wa waandishi wa Agano Jipya, Mungu alifunua kipande cha mwisho cha siri kwa waandishi wa Agano Jipya wenyewe.
Kusudi la mjadala huu ni kufuatilia mafundisho mbalimbali yaliyofunuliwa na Mungu ya fumbo la Masihi. Baada ya kukamilisha kazi hiyo, ni lazima basi tutambue kama, kwa kweli, waandishi wa Agano Jipya walikuwa na sehemu ya mwisho ya siri hiyo. Tumeshughulika katika sehemu nyingine na athari za Mwokozi zinazotoka vyanzo mbalimbali nje ya maandishi ya Biblia (ona Butt na Thompson, 2001). Kwa hiyo, kwa kuwa Maandiko ya Kiebrania yanajulikana kuwa hazina kamili zaidi ya utabiri wa Kimesiya unaopatikana, tutakazia fikira zetu juu yake.
MAANDIKO YA AGANO LA KALE
Katika kutafakari Agano la Kale, Maandiko ya Kiyahudi, itakuwa na manufaa kwetu kuchunguza vipengele kadhaa muhimu vya maandishi hayo.
Kwanza, sura kumi na moja za mwanzo za kitabu cha kwanza, Mwanzo, hazihusiani na Waebrania pekee, bali na mawanda mapana ya ubinadamu kwa ujumla. Sura hizi zinaelezea uumbaji wa Ulimwengu, kuanguka kwa mwanadamu kutoka katika hali yake kamilifu ya kutokuwa na hatia, uovu wa mwanadamu na uharibifu, Mafuriko ya dunia nzima, na watu wa Dunia. Zina takriban miaka 2,000 ya historia, sio mwaka ambao lazima una uhusiano wowote na taifa la Kiyahudi, zaidi ya taifa lingine lolote.
Pili, sehemu iliyosalia ya Agano la Kale, kutoka Mwanzo 12-Malaki, inalenga hasa wazao wa Ibrahimu. Kumbuka kwamba masimulizi na istilahi zinazotumiwa mara nyingi kuelezea wazao hawa sio za kubembeleza sana. Wanaitwa wakaidi, wenye shingo ngumu, wenye dhambi, waasi, na wingi wa vivumishi kwa usawa kama caustic (ona Kumbukumbu la Torati 9:7; Ezekieli 2:3-10; Hosea 4:16). Na bado, hawa wazao wa Ibrahimu ndio wenye jukumu la kuhifadhi Maandiko yale yale ambayo yaliwakemea mara kwa mara kwa ajili ya kumwasi Mungu kwa ibada ya sanamu. Kumbuka, pia, kwamba wangeweza kubadilisha na kuhifadhi maandishi haya kwa namna ya kujipendekeza zaidi. Kutokana na uvumbuzi wa kiakiolojia tumejifunza kwamba mataifa mengine yanayozunguka Israeli la kale mara nyingi yalichagua kupamba historia yao, bila kujumuisha kimakusudi maneno ya dharau au matukio yanayowahusu wao wenyewe.
Kwa nini Waisraeli walihifadhi maandishi kama walivyohifadhi? Jibu la hili kwa kweli ni mbili. Kwanza, waliamini maandishi mahususi ambayo walihifadhi kuwa yamevuviwa na Mungu, imani ambayo inaweza kuthibitishwa bila shaka (tazama Thompson, 2001). Lakini pili, kila moja ya vitabu 39 ina ufunuo uliokokotwa unaoeleza baadhi ya kipengele cha Masihi ajaye, Ambaye, kulingana na Maandiko haya, hajakusudiwa tu kuokoa taifa la Israeli, bali ulimwengu mzima. Kwa kweli, msomaji hawezi kuendelea mbali katika maandiko ya Agano la Kale kabla hajajazwa na maelezo ya, na utabiri kuhusu, Masihi ajaye.
JE, WAYAHUDI WALIMTAFUTA MASIHI?
Imedokezwa kwamba waandishi wa kale wa Kiyahudi, marabi, na idadi ya watu kwa ujumla hawakuwa wakitafuta Masihi wa kibinafsi. Mwandishi wa Kiyahudi wa Kimesiya anayeheshimika sana David Baron alichapisha kwa mara ya kwanza kitabu chake, Rays of Messiah’s Glory, mwaka wa 1886. Katika buku hilo, Baron aliandika:
Ninafahamu pia kwamba katika siku za hivi majuzi Wayahudi wengi wenye akili, wakiungwa mkono na watu wenye akili timamu, wanaojiita Wakristo…wanakataa kwamba kuna tumaini la kuwapo kwa Masihi katika Maandiko ya Agano la Kale, na kudai kwamba unabii ambao Wakristo walitegemeza imani hiyo unajumuisha tu “ matarajio yasiyoeleweka na matumaini ya jumla, lakini hakuna utabiri wa uhakika wa Masihi binafsi,” na kwa sababu hiyo makubaliano yanayodaiwa ya historia ya injili na unabii ni ya kufikirika (2000, ukurasa 16).
Katika maelezo yake yanayopinga maoni “yasiyo ya Kimesiya” ya Maandiko ya Agano la Kale, Baron aliandika hivi: “Hata Maimonides, mpinzani mkuu wa Ukristo, alitunga kifungu kile cha imani ya Kiyahudi ambacho hadi leo kinarudiwa kila siku na kila Myahudi wa kweli: ‘Ninaamini kwa imani kamilifu kwamba Masiya atakuja, na ingawa kuja kwake kumekawia, nitangoja kuonekana kwake kila siku’ ” (ukurasa 18). Alisema zaidi: “Aben Ezra, Rashi, Kimchi, Abarbaneli, na karibu kila mfafanuzi mwingine wa Kiyahudi mwenye kuheshimika na mwenye mamlaka, ingawa hawamtambui Yesu kuwa Masihi, bado wanakubaliana kwamba Masiya binafsi anafundishwa katika Maandiko ya Agano la Kale” (ukurasa 19-20). Baron pia alibainisha kwamba ni “watu wachache tu kati ya Wayahudi” waliothubutu kupendekeza kwamba Agano la Kale halina utabiri wa uhakika wa Masihi binafsi. Kisha akasema kwa ufasaha: [Kwa] furaha tunaliona taifa [Wayahudi], wakiwa hivyo, wangali wameng’ang’ania nanga ambayo imekuwa tegemeo la maisha yao ya kitaifa kwa enzi nyingi sana—tumaini la Masihi wa kibinafsi, ambaye ndio kiini cha Maandiko ya Agano la Kale” (2000, ukurasa 20).
Katika buku lake, The Messiah in the Old Testament: In Light of Rabbinical Writings, Risto Santala aliandika hivi: “Ikiwa tunajifunza Biblia na vichapo vya Marabi kwa uangalifu, hatuwezi kushindwa kushangazwa na wingi wa ufafanuzi wa Kimesiya katika vitabu vya mapema zaidi vinavyojulikana. kwetu….Talmud inasema bila shaka: ‘Manabii wote walitabiri tu kwa ajili ya siku za Masihi’ ” (1992,ukurasa 22).
Kuhusiana na unabii maalum wa Agano la Kale, wingi wa ufafanuzi wa marabi unathibitisha kwamba taifa la Israeli hakika lilikuwa na mtazamo wa Masihi ajaye. Kuhusu Mwanzo 49:10, mwandikaji mashuhuri Aaron Kligerman aliandika hivi: “Marabi wa kale, ingawa hawakukubaliana wao kwa wao kuhusu maana ya mzizi Shilo, walikuwa karibu kwa umoja katika kutumia neno hilo kwa Masihi” (1957, ukurasa 19-20). Mara tu baada ya kauli hii, Kligerman aliorodhesha Targum Onkelos, Targum Jerusalem, na Peshito zote zikirejelea Mwanzo 49:10 kama unabii wa Kimasihi unaoelekeza kwa mtu binafsi, Masihi wa kibinafsi (ukurasa. 20). Kwa kurejelea Mwanzo 49:10, David Baron aliandika:
Kuhusiana na unabii huu, jambo la kwanza ninalotaka kutaja ni kwamba zamani zote zinakubali katika kufasiria Masiya binafsi. Haya ndiyo maoni ya Toleo la LXX [Septuagint—KB]; Targumimu ya Onkelos, Yonathani, na Yerusalemu; Talmud; Sohar; kitabu cha kale cha “Bereshith Rabba;” na miongoni mwa wafafanuzi wa Kiyahudi wa kisasa, hata Rashi, anayesema, “Mpaka Shilo aje, huyo ni Mfalme Masihi, Ambaye ufalme ni Wake” (2000, ukurasa 258, aliongeza msisitizo).
Kuhusu kitabu cha Isaya na utabiri, unabii wa Kimasihi uliomo ndani yake, Santala alisema hivi: “Tabia ya Kimesiya ya kitabu cha Isaya iko wazi sana hivi kwamba vyanzo vya kale zaidi vya Kiyahudi, Targumi, Midrash na Talmud, vinazungumza juu ya Masihi kuhusiana na kitabu cha Isaya. Aya 62 tofauti” (1992, ukurasa 164-165). Kisha Santala, katika kielezi-chini, aliendelea kuorodhesha baadhi ya mistari hiyo, kutia ndani Isaya 4:2, 9:5, 10:27, 11:1, 11:6, 14:29, 16:1, 28:5, 42 :1, 43:10, 52:13, na 60:1 (ukurasa 165).
Nabii Yeremia ana habari ambazo zimetambuliwa kwa muda mrefu kuwa za Kimasihi. Kuhusu Yeremia 23:5-6 , David Baron aliandika: “Hakuna maoni yoyote kinyume kati ya Wayahudi wa kale na wa kisasa lakini kwamba huu ni unabii wa Kimasihi” (2000,ukurasa 78).
Kwa kweli, kauli zinazothibitisha kwamba taifa la kale la Israeli lilitambua vifungu fulani katika Agano la Kale kuwa la Kimasihi ni jeshi. Bila kujali kile mtu anachoamini kuhusu utambulisho wa Masihi, haiwezi kusemwa kwamba taifa la Israeli, kupitia ushawishi wa waandishi wa Agano la Kale, limekuwa likingoja kuja kwake.
UFAHAMISHO WA AWALI
Takriban kutoka kwa mtazamo wa kwanza wa maisha ya mwanadamu Duniani, athari za Masihi aliyetabiriwa zilifunuliwa kimungu kwa wanadamu. Yote inayojulikana sana ni hadithi ya kutisha ya anguko la mwanadamu. Chini ya uangalizi wa Mungu wenye neema, Adamu na Hawa walikusudiwa hasa kutosheleza mahitaji ya kila mmoja wao na kuingizwa katika Paradiso ya Edeni, shangwe ambayo wanadamu hawajaona tangu wakati huo wala hawataona tena upande huu wa umilele. Mungu aliipa familia ya kwanza amri moja tu ya kukataza—kwamba hawakupaswa kula matunda ya mti wa ujuzi wa mema na mabaya. Ikiwa wangeamua kuasi katazo hilo pekee, Mungu aliwajulisha kwamba matokeo yangekuwa kifo. Hata hivyo, licha ya onyo la neema la Mungu, hisia za Hawa zilififishwa na tamaa zake mbaya, na punde si punde akaanguka mtego wa udanganyifu wa dhambi, akimshawishi mume wake Adamu ajiunge na uasi wake.
Katika tukio hili la aibu na dhambi, Mungu alileta hukumu juu ya wahusika wote waliohusika. Kifo kingekuwa matokeo ya tendo hili la dhambi, pamoja na kuongezeka kwa uchungu katika kuzaa kwa mwanamke na kuongezeka kwa shida na taabu kwa mwanamume. Lakini katikati ya laana ya Mungu juu ya nyoka, Alijumuisha mwale wa tumaini tukufu kwa wanadamu. Alisema hivi kwa nyoka: “Nami nitaweka uadui kati ya uzao wako na Uzao wake; yeye atakuponda kichwa, na wewe utamponda kisigino” (Mwanzo 3:15). Maneno haya mafupi yaliyotolewa na Mungu kwa nyoka kuhusu Uzao wa mwanamke mara nyingi huitwa protevangelium. J.A. Huffman alitoa maoni kuhusu kifungu hicho:
Hapa unabii wa mkombozi unatamkwa bila kukosea. Hata jeraha la muda, lile la kisigino, likiashiria kushindwa dhahiri, kwa muda kwa mkombozi kunatabiriwa: lakini, wakati huo huo, ushindi wa mwisho na wa mwisho wa mkombozi unatabiriwa, katika kuponda kwake kichwa cha nyoka, ambayo ina maana ya kifo(1956, ukurasa 38).
Msomi Myahudi, Aaron Kligerman, alisema kwamba mambo matatu yanaonekana wazi katika utabiri huu wa kwanza wa Masihi, “yaani kwamba Mkombozi lazima awe—(A) wa uzao wa mwanamke na (B) Kwamba Atazuiwa kwa muda na ( C) Hatimaye alishinda (1957, ukurasa 13, italiki katika asili.). Kligerman alibainisha zaidi kwamba maoni ya marabi ya kale yanayopatikana katika Targum ya Palestina yanashuhudia “kwamba katika Mwanzo 3:15 kuna ahadi ya uponyaji wa kuumwa na kisigino kutoka kwa nyoka, ambao utafanyika ‘mwisho wa siku, siku za Mfalme Masihi’ ” (ukurasa 14). [KUMBUKA: Targumi “ni tafsiri za fasiri za vitabu vya Maandiko ya Kiebrania…katika Kiaramu” (Metzger, 1993). Matoleo kama haya yalihitajika wakati idadi kubwa ya Wayahudi haikuzungumza tena Kiebrania kama lugha yao kuu. Metzger aeleza zaidi kwamba Targumi ya mdomo ilianza kama kifafanuzi rahisi cha maandishi hayo, “lakini hatimaye ilifafanuliwa zaidi na kujumuisha maelezo ya ufafanuzi.” John Stenning, katika makala yake ya kina juu ya Targumi, alieleza kwamba Targumi ya mdomo ilianzishwa miaka kadhaa kabla ya karne ya kwanza A.D. kuhusiana na “desturi ya kusoma sehemu za Sheria kwenye ibada za kila juma katika masinagogi” (1911).]
Wa protevangelium, Charles A. Briggs, katika kazi yake ya kitamaduni, Messianic Prophecy, alibainisha:
Hivyo basi, katika unabii huu wa kimsingi tunao kwa uwazi jamii ya wanadamu inayohangaika, inayoteseka, lakini hatimaye mshindi, na bila shaka mwana wa mwanamke anayejitahidi, anayeteseka na hatimaye mshindi, Adamu wa pili, mkuu wa jamii…. Protevangelium ni sehemu ndogo mwaminifu ya historia nzima ya ubinadamu, mbegu inayohangaika inayowahi kupigania ushindi wa mwisho…. Mpaka itimie katika ushindi mtukufu wa ukombozi” (1988, ukurasa 77).
Briggs aliendelea kutoa maoni kwamba protevangelium “ndio unabii pekee wa Kimasihi ambao umehifadhiwa kutokana na mafunuo yaliyofanywa na Mungu kwa ulimwengu wa kabla ya gharika” (ukurasa 77).
Hapa, basi, kuna unabii wa mwisho uliofanywa ili kuandaa njia kwa wengine wote ambao wangeshughulika na kuja kwa Mkombozi mkuu wa binadamu. Sifa kadhaa za Mtoaji huyu anayekuja zinaonekana kwa urahisi. Kwanza, atakuja katika umbo la mwanadamu kama uzao wa mwanamke. Pili, atashinda madhara ya dhambi yaliyoletwa na anguko la mwanadamu na kuingia kwa dhambi ulimwenguni. Tatu, Atazuiliwa katika utendaji Wake wa ukombozi na nyoka, Shetani, ambaye atamtia jeraha dogo. Nne, Hatimaye atashinda jeraha la Shetani na hatimaye kushinda. Katika utabiri huu wa kwanza wa Masihi, tunapata mada ya msingi ya Mkombozi anayeteseka, mshindi—mada ambayo yatatimizwa katika kurasa zilizosalia za Agano la Kale.
UZAO WA IBRAHIMU
Protevangelium katika Mwanzo 3:15 ilitabiri kwamba Masihi atakayeshinda angekuwa wa uzao wa mwanamke, akichukua umbo la kibinadamu. Lakini sifa hiyo pekee, bila shaka, haisaidii sana kumtambulisha Masihi, kwa kuwa mabilioni ya watu wamezaliwa na mwanamke. Ili unabii wa Kimasihi utayarishe wasomaji wake kwa ajili ya Masihi halisi, upeo ungehitaji kupunguzwa.
Kupunguzwa huko kwa upeo wa Kimasihi kunaweza kuonekana katika ahadi ya Mungu kwa mzee wa ukoo, Abrahamu. Katika Mwanzo 12, Biblia inarekodi ukweli kwamba Mungu alimchagua Ibrahimu kutoka miongoni mwa watu wote wa ulimwengu (Mwanzo 12:1-3). kupitia kwa Ibrahimu, Mungu aliahidi kwamba mataifa yote ya ulimwengu yatabarikiwa, na kwamba wazao wa Abrahamu wangeongezeka kama mchanga wa bahari na nyota za mbinguni. Kama vile Huffman alivyosema, “Ilikuwa kwa Ibrahimu, mwana wa Tera, mzao wa Shemu, kwamba Mungu alitoa ahadi ya pekee, ambayo haiwezi kuachwa katika jitihada zozote za dhati za kufuatilia tumaini la Kimasihi” (1956, ukurasa 41). . Kwa miaka mingi, ahadi hiyo ya uzao haikutimizwa kwa sababu Sara, mke wa Abrahamu, alikuwa tasa. Ili “kumsaidia” Mungu kutimiza ahadi yake, Abrahamu na Sara walipanga mpango ambao kupitia huo Abrahamu angeweza kupata mtoto. Sara alimtuma mjakazi wake, Hagari, awe mke wa urithi wa Abrahamu. Kutokana na muungano huu, Hajiri akapata mimba na kumzaa mtoto aliyeitwa Ishmaeli.
Katika Mwanzo 17, Mungu alifanya upya agano lake na Ibrahimu na akamwagiza Ibrahimu kuanzisha tohara kama ishara ya agano. Katika Mwanzo 17:19, Mungu alimjulisha Ibrahimu kwamba Sara angekuwa na mwana aitwaye Isaka. Katika mazungumzo ya kuvutia na Mungu, Abrahamu alimwomba Mungu amruhusu Ishmaeli awe mwana wa ahadi na mrithi wa agano ambalo Mungu alifanya. Hata hivyo Mungu alisisitiza kwamba Ishmaeli hakuwa mwana wa ahadi na kwamba ahadi ya mataifa yote kubarikiwa kupitia uzao wa Ibrahimu haitapitia kwa Ishmaeli, bali itatimizwa kupitia Isaka pekee. Mungu alisema: “Lakini agano langu nitalithibitisha na Isaka, ambaye Sara atakuzalia wakati kama huu mwakani” (Mwanzo 17:21). James Smith, katika kuandika kuhusu ahadi ya Mungu ya kubariki mataifa yote kupitia Ibrahimu, alibainisha kwamba ahadi hii “ina maana ya Kimasihi. Mababa wa Kanisa na Marabi wa Kiyahudi waliifasiri hivyo” (1993, ukurasa 47). Aaron Kligerman alikubali alipoandika kuhusu ahadi ya Mungu kwa Ibrahimu: “Hii ni zaidi ya ahadi ya ‘Tumaini la Enzi ya Ufanisi.’ 18). Katika hatua hii ya historia ya mwanadamu, basi, matokeo ya Kimasihi yanaangukia kwa wazao wa Isaka. Ni muhimu kutokosa umuhimu wa tumaini la Kimasihi kupitia kwa Ibrahimu na Isaka. Upeo wa Masihi umepunguzwa kutoka kwa watu na mataifa mengine yote ya ulimwengu, hadi kwa familia moja ya kuhamahama. Na bado, si tu kwa familia nzima ya Abrahamu, bali kwa mwana mmoja tu wa Abrahamu—Isaka.
Lakini picha inakuwa wazi hata zaidi kuzaliwa kwa wana mapacha wa Isaka na Rebeka. Kwa sababu ya hali isiyo ya kawaida katika ujauzito wake, Rebeka alikwenda kumwuliza Bwana kuhusu hali yake. Ili kujibu maswali yake, Bwana alisema: “Mataifa mawili yamo tumboni mwako, kabila mbili za watu watafarakana kutoka katika tumbo lako; taifa moja litakuwa na nguvu kuliko lingine, na mkubwa atamtumikia mdogo” (Mwanzo 25:23). Kuhusu kifungu hiki, Briggs alibainisha: “Utabiri huu unagawanya uzao wa Isaka katika mataifa mawili, unampa Yakobo ukuu na baraka, na kuifanya Edomu kuwa chini yake” (1988, ukurasa 90). Ukweli kwamba Masihi aliyeahidiwa angekuja kupitia uzao wa Yakobo unazidi kuwa wazi katika masimulizi yote ya Mwanzo ambayo yanasimulia hadithi za Yakobo na Esau. Mungu alithibitisha ahadi kwa Yakobo katika Mwanzo 28:14, alipomwambia mzee wa ukoo:
“Na uzao wako utakuwa kama mavumbi ya nchi; utaenea upande wa magharibi na mashariki, kaskazini na kusini; na ndani yako na katika uzao wako jamaa zote za dunia zitabarikiwa” (msisitizo umeongezwa).
Picha ya Masihi inaendelea kukaziwa mkazo zaidi: uzao wa mwanamke, uzao wa Abrahamu, uzao wa Isaka, uzao wa Yakobo.
MASIHI WAWILI: MTUMISHI MWENYE MATESO NA MFALME ANAYETAWALA
Katika Agano la Kale kote, vifungu mbalimbali vya Kimasihi vinarejelea Mfalme mkuu, mtukufu ambaye atatawala juu ya ufalme usio na mwisho. Hata hivyo, wakati huo huo, unabii mwingine wa Kimasihi unaonyesha Masihi anayeteseka ambaye atabeba hatia na dhambi ya ulimwengu mzima. Kwa sababu mambo hayo mawili ya unabii wa Kimasihi yanaonekana kuwa yenye kupingana, wengi katika jumuiya ya kale ya Wayahudi hawakuweza kuelewa jinsi maoni hayo mbalimbali ya kiunabii yangetimizwa kwa mtu mmoja. Kutokana na utata huu, Wayahudi wa kale na wa kisasa wameweka wazo kwamba Masihi wawili wangekuja: mmoja angekuwa Mtumishi anayeteseka, na mwingine angekuwa Mfalme mtukufu.
Kuhusu mgawanyo huu wa Masihi katika watu wawili tofauti, John Ankerberg na wenzake John Weldon na Walter Kaiser waliandika:
Marabi wa mapema wa Kiyahudi hawakuweza kupatanisha kauli ambazo zilizungumza waziwazi kuhusu Masihi anayeteseka na kufa na aya hizo katika vifungu vingine vilivyozungumza juu ya Masihi mwenye ushindi na ushindi. La muhimu kutambua ni kwamba walitambua kwamba picha zote mbili kwa namna fulani zilimhusu Masihi. Lakini walidhani kuwa haiwezekani kupatanisha maoni yote mawili kwa mtu mmoja. Badala ya kumwona Masihi mmoja katika majukumu mawili tofauti, waliona Masiya wawili—Masihi anayeteseka na kufa, anayeitwa “Messiah ben Joseph,” na Masihi mshindi, anayeitwa “Messiah ben David” (1989, ukurasa 57-58).
Rabi wa Kiyahudi Robert M. Cohen alisema:
Marabi waliona kwamba maandiko yalionyesha picha mbili tofauti za Mfalme Masihi. Mtu angeshinda na kutawala na kuwarudisha Israeli katika nchi kwa amani ya ulimwengu na kuleta utiifu kamili kwa Torati. Walimwita Masihi ben Daudi. Picha nyingine ni ya mtumishi ambaye angekufa na kubeba dhambi ya Israeli ambayo wanarejelea kama “mwenye ukoma” kulingana na Isaya 53 (Cohen, n.d.; pia ona Parsons, 2003-2006).
Ni dhahiri, kutokana na mtazamo wa marabi wa Masihi wawili, kwamba mada za mateso na mamlaka ya kifalme zilionyeshwa kwa uwazi sana katika unabii wa Kimasihi wa Agano la Kale hivi kwamba mada zote mbili zilidai utimilifu. Kupendekeza Masihi wawili kulitoa utimizo kama huo. Hata hivyo, wazo hilo la Kimasihi lenye pande mbili lilishindwa kuelewa hali halisi ya unabii wa Kimasihi, na lilikosa sehemu kuu ya utu wa Kimasihi: kwamba Masiya angekuwa Mtumishi anayeteseka na Mfalme mkuu. Kama vile Huffman alivyoona kwa usahihi: “Mandhari ya Umesiya inaundwa na nyuzi au nyuzi mbili zisizoweza kutenganishwa—nyekundu na dhahabu, au mateso na kutawala, au makuhani na kifalme” (1956, uk. 7). Kutoelewa au kukosa mojawapo ya nyuzi hizi mbili zilizounganishwa kungekuwa kumkosa Masihi kabisa.
Mwanzo 49:10—Shilo
BWANA alitimiza ahadi yake kwa Yakobo na akauzidisha uzao wake sana. Wanawe kumi na wawili na wake zao na watoto walimsindikiza hadi Misri kuishi katika nchi ya Gosheni kwa amri ya Yusufu, ambaye alikuwa ameinuliwa huko Misri kama mshauri mkuu wa Farao. Yakobo alipokaribia mwisho wa maisha yake marefu (zaidi ya miaka 130, Mwanzo 47:9 ), aliwakusanya wanawe kuzunguka kitanda chake cha kifo, na kusema: “Kusanyikeni, ili niwaambie yatakayowapata ninyi katika siku za mwisho. ” (Mwanzo 49:1). Kufuatia taarifa hii ya utangulizi, Yakobo aliendelea kuhutubia kila mmoja wa wanawe na kuwabariki (au katika visa fulani, laana) kwa wazao wake.
Katikati ya hotuba yake ya mwisho, katika kubariki Yuda, Yakobo alisema hivi: “Fimbo ya enzi haitaondoka katika Yuda, wala mfanya sheria kati ya miguu yake, hata atakapokuja Shilo; na utii wa watu utakuwa kwake” (Mwanzo 49:10). Asili ya Kimasihi ya kauli hii imetambuliwa kwa muda mrefu na kujadiliwa katika duru za kale za Kiyahudi. Kama ilivyoelezwa hapo awali, David Baron aliandika: “Kuhusiana na unabii huu, jambo la kwanza ninalotaka kutaja ni kwamba zamani zote zinakubali kufasiria Masiya binafsi. Huu ndio mtazamo wa LXX. Toleo; Targumimu ya Onkelos, Yonathani, na Yerusalemu; Talmud; Sohar; kitabu cha kale cha ‘Bereshith Rabba;’ na miongoni mwa wafafanuzi wa Kiyahudi wa kisasa, hata Rashi, anayesema, ‘Mpaka Shilo aje, huyo ni Mfalme Masihi, Ambaye ni ufalme wake’ ” (2000, ukurasa 258, msisitizo umeongezwa). Aaron Kligerman aliongeza: “Marabi wa zamani, ingawa hawakukubaliana wao kwa wao kuhusu maana ya mzizi ‘Shilo,’ walikuwa karibu kwa umoja katika kutumia neno hilo kwa Masihi” (1957, p. 19-20). Santala, katika mjadala wake wa nyaraka kadhaa za kale zaidi za Kiyahudi zilizopo, aliandika:
Targum Onqulos inasema kuhusu fimbo ya enzi ya Yuda kwamba haitaondoka “mpaka Masihi aje, yeye aliye na uwezo wa kutawala.” Targumi Jonathan asema kwamba mstari huo unarejelea “zama za Masihi-Mfalme, Mfalme ambaye atakuja akiwa mdogo zaidi kati ya watoto wake.” Targum Yerushalmi inazungumza juu ya ‘wakati’ ambapo “Mfalme-Masiya atakuja” (1992, ukurasa 50, italiki katika asili).
Ufafanuzi na mjadala mwingi unazunguka unabii wa “Shilo” unaopatikana katika Mwanzo 49:10. Mara nyingi huonwa kuwa dalili ya wakati ambao Masihi angetokea. Kama inavyoweza kuamuliwa kutoka kwa nukuu ya Kligerman, asili halisi na maana halisi ya neno Shilo inabishaniwa katika duru nyingi za wasomi. Hata hivyo, licha ya mabishano yanayohusiana na unabii huu, sehemu moja ya unabii huo inayoonekana wazi ni wazo kuu la kwamba huo ni Unabii wa Kimasihi. Kwa hiyo, inapunguza zaidi utambulisho wa Masihi kwa mzao, si wa Abrahamu, Isaka, na Yakobo tu, bali kwa nyumba ya Yuda.
Mwana wa Daudi
Kati ya wafalme wote waliomiliki kiti cha enzi cha Israeli, hakuna aliye na hadithi kama Mfalme Daudi. Tangu ujana wake alijidhihirisha kuwa shujaa hodari, shujaa aliyemtumaini Bwana. Alielezewa kama mtu anayeupendeza moyo wa Mungu mwenyewe (1 Samweli 13:14). Aliandika Zaburi nyingi, na kuanzisha ufalme wenye umoja ambao ulifungua njia kwa ajili ya utawala wa enzi ya mwanawe, Sulemani.
Uhusiano wa Daudi na Masihi ni wa kuvutia sana. Kwanza, zama za kale za Kiyahudi zilitambua ukweli kwamba Masihi angekuwa Mwana wa Daudi. Santala alisema hivi: “Mapokeo husema zaburi 73 kati ya 150 ziliandikwa na Mfalme Daudi.Katika fasihi ya Marabi Masihi anarejelewa mara kwa mara kuwa ‘Mwana wa Daudi.’).
Hisia kama hizo za Kimasihi kuhusiana na Daudi hupata chimbuko lao kuu katika ahadi ambayo Mungu alimpa Daudi kupitia nabii Nathani.Katika 2 Samweli 7, kifungu kinasimulia matukio yanayoongoza kwenye ahadi hii. Daudi alikuwa amekuwa mfalme mkuu na utawala wake ulikuwa umeenea mbali na mbali. Kutokana na upendo wake kwa Bwana, alitaka kuonyesha heshima kwa Mungu kwa kujenga hekalu tukufu ambamo Sanduku la Agano lingeweza kuwekwa. Alitaja wazo lake kwa nabii Nathani, ambaye mara moja alihimiza mipango ya ujenzi. Lakini punde tu baada ya Nathani kumwambia Daudi afanye yote yaliyokuwa moyoni mwake, Mungu alimwambia Nathani kwamba hakutaka Daudi ajenge hekalu. Badala yake, Mungu angeagiza mwana wa Daudi, Sulemani, ajenge jengo hilo zuri sana. Hata hivyo, katika ujumbe wa Mungu kwa Daudi, Aliahidi hivi: “Na nyumba yako na ufalme wako utafanywa imara milele mbele yako. Kiti chako cha enzi kitafanywa imara milele” (2 Samweli 7:16).
Katika Zaburi za baadaye, ahadi ya mzao wa Daudi kutawala juu ya Ufalme wa milele inapanuliwa na kupewa umuhimu zaidi. Zaburi ya 89 ina mambo mengi ya Kimasihi,katika maneno yafuatayo: “Nimefanya agano na mteule wangu, nimemwapia, Mtumishi wangu Daudi, Mzao wako nitaufanya imara milele, nami nitajenga kiti chako cha enzi kwa watu wote’ ” (mstari 3-4). Zaburi 132 ina maneno yanayofanana sana: “Bwana amemwapia Daudi kwa uaminifu; Hatakiacha: ‘Nitaweka juu ya kiti chako cha enzi mzao wa tumbo lako. Ikiwa wana wako watalishika agano langu, na ushuhuda wangu nitawafundisha, wana wao nao wataketi katika kiti chako cha enzi milele.”
Pamoja na watunga-zaburi mbalimbali waliovuviwa, waandishi wengine wa Agano la Kale walibainisha ukoo wa Kimasihi kupitia kwa Daudi na kiti chake cha enzi. Moja ya utabiri wa kukumbukwa zaidi kati ya utabiri wote wa Kimasihi kutoka Agano la Kale, Isaya 9:6-7, ulitaja utawala wa Kimasihi kwenye kiti cha enzi cha Daudi:
Maana kwa ajili yetu mtoto amezaliwa, tumepewa mtoto mwanamume; na ufalme utakuwa begani mwake. Naye ataitwa jina lake, Mshauri wa ajabu, Mungu mwenye nguvu, Baba wa milele, Mfalme wa amani. Maongeo ya enzi yake na amani hayatakuwa na mwisho, juu ya kiti cha enzi cha Daudi, na juu ya ufalme wake, ili kuuthibitisha na kuuthibitisha kwa hukumu na haki, tangu wakati huo na hata milele. Wivu wa Bwana wa majeshi utatimiza hayo.
Hata hivyo, pamoja na uhakika wa kwamba Mesiya angekuwa wa uzao wa Daudi na kutawala juu ya kiti Chake cha ufalme, angalau zaburi moja inamweka Daudi katika cheo cha utii kwa mtawala huyo mkuu wa Kimasihi. Zaburi 110 inaanza kwa maneno haya: “Bwana alimwambia Bwana wangu, Uketi mkono wangu wa kuume, Hata niwawekapo adui zako chini ya miguu yako” (Zaburi 110:1). Kuhusu Zaburi ya 110, Briggs alisema hivi: “Zaburi ya 110 i katika namna ya tamko kutoka kwa Yahveh kuhusu mwana wa Daudi. Kwa hiyo ni utabiri unaodhihirisha utabiri wa Nathan” (1988, uk. 132). Walter Kaiser, katika mazungumzo yake ya Zaburi 110, aliandika: “Ingawa uthibitisho wa nje kwamba zaburi hii ni ya Kimasihi ni kubwa, uthibitisho wa ndani ni mwingi sana” (1995, ukurasa 94).
Akirejelea Masihi anayetajwa katika mstari wa kwanza, Kaiser alisema: “Bwana huyo ambaye hajatajwa jina ni mfalme, kwa maana alialikwa ‘kuketi mkono wa kuume wa [Mungu Baba]….’ Ikiwa Mungu wa ulimwengu wote mzima alimwalika huyu mwingine Mfalme kuchukua kiti hicho cha heshima kando yake, basi tunaweza kuwa na hakika kwamba hakuwa chini ya Masihi aliyeahidiwa, aliyealikwa kushiriki katika serikali ya kimungu ya ulimwengu” (ukurasa 94).
Zaburi ya 110 inaongeza kipengele cha kuvutia kwa tabia na nafasi ya Masihi. Si tu kwamba Masihi angezaliwa kutoka kwa uzao wa Daudi na kutawala kwenye kiti cha enzi cha Daudi, Yeye pia angeinuliwa hadi cheo kilicho mbali sana juu ya Daudi, kiasi kwamba Daudi alimwita “Bwana” katika Zaburi 110. Matamshi ya Daudi katika Zaburi hii haizungumzii tu kuwepo kwa Masihi kabla ya Daudi, bali pia ukuu ambao Masihi angeuchukua.
Kwa maelezo haya, picha ya Masihi inazidi kuwa kali. Alikuwa atoke katika uzao wa mwanamke na kuzivunja nguvu za Shetani. Angekuwa wa uzao wa Abrahamu, Isaka, Yakobo, Yuda, na sasa Daudi. Angetawala kwenye kiti cha enzi cha Daudi, lakini alikuwepo kabla ya Daudi na alikuwa mkuu sana hivi kwamba Daudi alimwita Bwana. Na kusingekuwa na mwisho wa ufalme Wake mtukufu na wa fahari.
MTUMISHI MWENYE MATESO
Yeyote anayesoma Agano la Kale atakuwa mgumu sana kukosa wazo la ukuu wa utukufu wa kifalme wa Masihi. Hata hivyo, wazo la kwamba Masihi alipaswa kuteseka pia liko wazi. Protevangelium katika Mwanzo 3:15 inarejelea mateso haya katika taarifa kuhusu kisigino cha Uzao wa mwanamke kuchubuliwa, lakini haijumuishi maelezo ya mateso haya. Dhamira ya mateso iliyoletwa katika Mwanzo 3:15 imepanuliwa katika sehemu iliyobaki ya Agano la Kale.
Isaya 52:13-53:12
Kifungu cha Maandiko katika Isaya 52:13-53:12 kinasimama kama ukumbusho wa mateso ya kutisha ambayo Masihi angevumilia. Andiko linataja kwamba angeinuliwa na kutukuzwa sana (Isaya 52:13). Na bado sura yake ingeharibika kuliko mtu yeyote (Isaya 52:14). Angeweza asiwe wa kuvutia kimwili (53:2), na angedharauliwa na kukataliwa na watu, akijua huzuni na huzuni (53:4). Angekuwa mkamilifu na asiye na dhambi (53:9), na bado angepigwa, kuteseka, na kufa kwa ajili ya dhambi za watu wa Bwana (53:5-6,11). Mtumishi huyu anayeteseka angeuawa miongoni mwa waovu, lakini akazikwa kati ya matajiri (53:8-9). Hata hivyo, licha ya kifo chake (au hata kwa sababu yake), angehesabiwa miongoni mwa wakuu na kugawanya nyara pamoja na wenye nguvu (53:12).
Bila shaka, picha hii ya Masihi inaonekana kuwa tofauti kabisa na Mfalme mtukufu kwenye kiti cha ufalme cha Daudi. Kama ilivyotajwa, tofauti hiyo imewafanya watu fulani watengeneze Masiya wawili ili kupatana na unabii huo. Wengine wamejaribu kupuuza unabii mbalimbali wa Kimasihi kama vile Isaya 52:13-53:12. Wengine wamependekeza kwamba kifungu hiki cha Maandiko si cha Kimasihi kwa asili, lakini kwamba Mtumishi anayejadiliwa anawakilisha taifa la pamoja la Israeli. Pamoja na mistari hii, David Baron alibainisha: “Wayahudi wa kisasa, pamoja na idadi ya wale wanaojiita Wakristo wenye busara, wanajaribu sana siku hizi kudhoofisha matumizi ya Kimasihi ya unabii huu wa ajabu” (2000, ukurasa 225). James Smith alisema:
Ufafanuzi wa Kimasihi wa Isaya 53 ulikubaliwa na mamlaka ya Kiyahudi hadi Enzi za Kati. Takriban viongozi wote wa Kikristo hadi mwanzoni mwa karne ya kumi na tisa waliona katika kifungu hiki picha ya wazi ya mateso, kifo na ufufuo wa Masihi. Wayahudi na baadhi ya wasomi wa Kikristo sasa wanashikilia hasa mtazamo wa pamoja wa Mtumishi: Mtumishi ni Israeli kwa ujumla, au mabaki. Mtazamo wa kimapokeo, hata hivyo, una mengi ya kupongeza (1993, ukurasa 307).
Kwamba jumuiya ya kale ya Kiyahudi, na wingi wa wasomi kwa miaka 2,000 iliyopita, wametambua Isaya 53 kuwa unabii kuhusu Masihi wa kibinafsi hauwezi kutiliwa shaka. Baron alitoa maoni kwa usahihi kuhusu maoni haya:
Kwamba hadi nyakati za hivi majuzi unabii huu karibu umepokelewa na Wayahudi kotekote kuwa ukirejezea Masihi ni dhahiri kutoka Targum Yonathani, ambaye anatanguliza Masihi kwa jina katika sura lii 13, kutoka Talmud (“Sanhedrin,” ukurasa 98); na kutoka kwa Zohar, kitabu ambacho Wayahudi kama sheria hawakitaji bila neno “takatifu…” (2000, ukurasa 226).
Mtazamo wa hivi majuzi kwamba Isaya 53 inarejelea taifa la Israeli haupata tu uungwaji mkono mdogo (ikiwa upo) kutoka kwa wafafanuzi wa kale wa Kiyahudi, unaporomoka chini ya uchunguzi wa uhakiki. Kipingamizi kikuu cha maoni ya kwamba Israeli kwa ujumla ni Mtumishi katika Isaya 53 ni ukweli kwamba Mtumishi anaelezewa kuwa mkamilifu na asiye na dhambi (53:9), asiyestahili adhabu ambayo anakubali kwa hiari kwa ajili ya dhambi za watu wa Mungu. Hakuna mtu anayejua kwa mbali taifa la Israeli kama inavyoonyeshwa katika Agano la Kale ambaye angethubutu kusema kwamba hawakuwa na dhambi. Tangu hatua zao chache za kwanza kutoka Misri na kuingia katika uhuru walianza kumkasirisha Mungu na kujiletea hukumu. Mara nyingi Agano la Kale linaonyesha dhambi ya Waisraeli ya asili ya uasi hivi kwamba Mungu anaua maelfu yao. Kipengele kimoja cha msingi cha dhabihu ya upatanisho katika fasihi ya Agano la Kale ilikuwa hali yake ya ukamilifu usio na doa. Hakuna taifa la wanadamu wanaoweza kufa, kutia ndani taifa la kale la Israeli, ambalo lingeweza kutosha kuwa dhabihu ya upatanisho kwa ajili ya dhambi, kama Mtumishi afanyavyo katika Isaya 53. Wala taifa lenye dhambi halingeweza kufanya kikundi kingine cha watu kuwa “haki” kama Mtumishi wa Bwana angefanya. Zaidi ya hayo, Mtumishi wa Bwana anaonyeshwa akipigwa kwa ajili ya “makosa ya watu wangu.” Ikiwa Mtumishi alionyeshwa kwa pamoja kama taifa la Israeli, basi ni nani wangekuwa watu wa Bwana katika 53:8? [KUMBUKA: Kwa kukanusha kamili zaidi kwa Israeli kama Mtumishi wa Bwana katika Isaya 53, angalia Baron, 2000, ukurasa 225-251.]
Hakika, ushahidi unaelekeza kwa wingi kwenye ukweli kwamba Isaya 53 inasimama kama mojawapo ya maonyesho ya kuhuzunisha sana katika Agano lote la Kale ya mtu binafsi, Masihi anayeteseka. Kama Smith alivyosema kwa usahihi: “Mtumishi wa Bwana hapa ameonyeshwa kwa njia ya ubinafsi. Inachukua mawazo tele au chuki kali kumuona Mtumishi hapa kama ishara kwa Israeli, mabaki, manabii, au kundi lingine lolote” (1993, ukurasa 307). Kaiser vile vile alitoa maoni: “Bila shaka, hiki ndicho kilele cha fasihi ya kinabii ya AK. Vifungu vichache vinaweza kushindana nayo kwa uwazi juu ya mateso, kifo, kuzikwa, na ufufuo wa Masihi (1995,ukurasa 178).
UTABIRI MBALIMBALI MAALUM WA MASIHI
Zaidi ya mapigo mapana yanayoonyesha Masihi kama mfalme anayetawala na mtumishi anayeteseka, kuna unabii mwingi hususani, wenye maelezo mengi zaidi unaohusiana na kuja Kwake. Sintala aliandika hivi kuhusu hesabu ya unabii mbalimbali kuhusu Masihi: “Inakadiriwa kwamba Agano la Kale lina unabii 456 hivi kumhusu Kristo. Kati ya hizi 75 zinapatikana katika Pentateuch, 243 katika Manabii na 138 katika ‘Maandiko’ na Zaburi” (1992, ukurasa 149; Free and Vos, 1992, ukurasa 241).
Nafasi inakataza uorodheshaji ya unabii huu wote, lakini sampuli wakilishi inafaa. Masihi alipaswa kuzaliwa Bethlehemu huko Yudea (Mika 5:2) kwa bikira (Isaya 7:14). Alipaswa kusalitiwa na rafiki (Zaburi 41:9) kwa vipande thelathini vya fedha (Zekaria 11:13). Mtawala wa Bwana angeingia Yerusalemu akiwa amepanda mwana-punda (Zekaria 9:9). Angezikwa pamoja na matajiri (Isaya 53:9). Wakati wa mateso yake, nguo zake zingegawiwa kwa wale waliozipigia kura (Zaburi 22:18). Washambulizi wake wangemchoma (Zekaria 12:10). Ingawa mateso yake ya kimwili yangekuwa makali, mifupa yake haingevunjwa (Zaburi 34:20). Na licha ya kifo chake, mwili wake wa kimwili haungeoza (Zaburi 16:10). Sampuli hii ndogo ya maelezo mahususi ya kinabii ni sehemu tu ya unabii mwingi wa Agano la Kale uliopo. Unabii huo ulitengenezwa mahususi kuwa utaratibu mzuri ambao kwayo jumuiya ya Kiyahudi ingeweza kumtambua Masihi alipofika.
MASIHI NI NANI?
Vipande vyote vya fumbo la Kimasihi vinapounganishwa, mtu mmoja pekee ndiye aliyetimiza kila unabii kwa undani—Yesu Kristo. Maisha na shughuli za Yesu Kristo kama zilivyoandikwa katika hati za Agano Jipya zinachanganya mada ya Mfalme wa kifalme na Mtumishi anayeteseka katika picha moja ya ajabu ya Yesu mwenye ushindi Ambaye alikuwa Mwana-Kondoo wa dhabihu wakati wa kifo Chake msalabani, na Ambaye alikuja kuwa mshindi. Simba wa Yuda katika ufufuo wake kutoka kaburini. Ukoo wa Yesu Kristo unafuatiliwa kwa uangalifu sana ili kuonyesha kwamba alistahili kuwa Mzao wa Ibrahimu, wa Isaka, wa Yakobo, wa Yuda, na wa Daudi (ona Mathayo 1 na Luka 3:23-38). Masimulizi yanayoelezea kuzaliwa kwake yanathibitisha kwamba alizaliwa katika Bethlehemu ya Yudea, mji ambao Masihi angetokea (Luka 2:1-7). Simulizi la kuzaliwa pia linaonyesha kwa njia tata kuwapo kwa Yesu kabla ya wakati kuanza, likitimia unabii wa kwamba Masihi angekuja mbele ya Mfalme Daudi. Zaidi ya hayo, Yesu aliingia Yerusalemu akiwa amepanda mwana-punda (Mathayo 21:1-11).
Masimulizi ya Agano Jipya yanayoonyesha kifo cha Yesu Kristo yanathibitisha kwamba Yesu alisalitiwa na rafiki yake na kuuzwa kwa vipande 30 kamili vya fedha (Mathayo 24:14-16). Wakati wa kifo chake mifupa yake haikuvunjwa, askari walipiga kura kwa ajili ya mavazi yake, na ubavu wake ulichomwa kwa mkuki (Yohana 19:33-37 na Mathayo 27:35). Wakati wa mateso yake, alihesabiwa pamoja na wakosaji kama Isaya 53 ilivyotabiri kwa kusulubishwa kati ya wezi wawili, na katika kifo chake alizikwa kwenye kaburi la tajiri kama ilivyotabiriwa pia (Mathayo 27:57). Uthibitishaji wa aina hii unaweza kuendelea kwa kurasa nyingi. Maisha ya Yesu Kristo wa Nazareti, kama yanavyoonyeshwa katika hati za Agano Jipya, yalikusudiwa kutimiza unabii wa Kimasihi wa Agano la Kale.
Kutokana na muunganiko huu mkubwa wa maisha ya Yesu Kristo na utabiri wa utabiri wa Kimasihi wa Agano la Kale, wengine wamependekeza kwamba Yesu alikuwa tapeli ambaye aliweza, kwa ujanja ujanja sana kupanga maisha yake kwa njia isiyo ya kweli kiasi cha kuyafanya yaonekane kama Yeye. alikuwa Masihi. Mabishano kama haya hayawezi kudumishwa ipasavyo kwa kuzingatia ukweli kwamba biashara nyingi zilikuwa nje ya uwezo Wake. Kwa wazi, haingewezekana kwa mtu kupanga mahali ambapo angezaliwa. Zaidi ya hayo, isingewezekana kuratibu matukio ili Aweze kuhakikisha kwamba Alizikwa kwenye kaburi la tajiri au kusulubiwa kati ya wezi. Je, bei ya usaliti wa Yuda ingewezaje kudanganywa na Yesu? Na ni jinsi gani, sali, Yesu angefaulu kuipanga ili askari wapige kura kwa ajili ya mavazi Yake? Wazo kwamba Yesu alibadilisha matukio ili kufanya yaonekane kana kwamba Yeye ndiye Masihi sio tu kwamba haliwezi kutetewa, lakini pia linazungumza na ukweli kwamba Yesu ni dhahiri alikuwa utimilifu wa Agano la Kale, unabii wa Kimasihi.
Wengine wamempinga Yesu kama Masihi kwa msingi wa wazo kwamba hati za Agano Jipya si za kutegemewa, na zilitungwa kwa njia ya uwongo ili kueleza mambo ambayo Yesu hakuwahi kufanya. Pingamizi hili pia huanguka chini kwa kuzingatia ushahidi halisi. Haiwezi kukataliwa kwamba Agano Jipya limejidhihirisha kuwa kitabu chenye kutegemeka zaidi katika historia ya kale. Inaporekodi watu, maeneo na matukio ambayo yanaweza kukaguliwa kwa kutumia njia za kiakiolojia, watu hao, maeneo na matukio hayo huthibitika kuwa ya kweli na ya kihistoria (ona Butt, 2004). Tena, ushahidi mwingi unathibitisha kwamba Agano Jipya ni sahihi na ni kweli. Unabii mwingi wa Kimasihi ulioandikwa katika Agano Jipya hauelezi chochote cha asili cha muujiza. Hakukuwa na muujiza wowote kuhusu Yesu kuzikwa katika kaburi la mtu tajiri. Wala hapakuwa na kitu chochote cha muujiza kuhusu Yesu kuingia Yerusalemu juu ya mtoto wa punda, au kusalitiwa na rafiki yake kwa vipande 30 vya fedha. Matukio haya ni, kama si ya kawaida, angalau yanawezekana sana, matukio ya kila siku ambayo kinadharia yangeweza kutokea mtu yeyote. Na bado, kwa sababu ya ukweli kwamba matukio kama hayo ya kila siku yalikuwa yametabiriwa kuhusu Masihi mamia ya miaka kabla ya kuwasili kwa Yesu, utimizo wa matukio hayo unakuwa mojawapo ya miujiza ya kushangaza zaidi iliyorekodiwa katika Biblia. Si ajabu kwamba Yesu, mitume, na kanisa la kwanza walitumia unabii uliotimia wa Kimasihi kama nguzo yake ya msingi ya uthibitisho na zana za uinjilisti.
RUFAA KWA UNABII
Hata ujuzi mdogo wa maandiko ya Agano Jipya unaonyesha vya kutosha wazo kwamba Yesu, mitume, na waandishi wengine wa Agano Jipya walitumia unabii wa Kimasihi wa Agano la Kale kama mojawapo ya zana zao kuu za kuomba msamaha ili kuthibitisha uungu na jukumu la Kimasihi la Yesu Kristo. Waandikaji wa Masimulizi ya Injili Walitumia Unabii wa Kimasihi kurejea Yesu Kristo.
Waandishi wa Injili mara kwa mara waliongeza masimulizi yao ya maisha na matendo ya Yesu Kristo kwa dokezo, nukuu, na unabii wa Kimasihi kutoka Agano la Kale, ambao waliutumia kwa Yesu. Mathayo 1 inajumuisha unabii wa Kimasihi unaotolewa katika Isaya 7:14 ambapo bikira anatabiriwa kuzaa mwana. Mathayo anatumia unabii huu wa kuzaliwa na bikira kwa kuzaliwa kwa Yesu Kristo. Katika sura ya 2 , Mathayo anarejelea Mika 5:2 , ambamo jiji la kuzaliwa la Masihi linaitwa, likitumia tena unabii huo kumhusu Yesu. Katika Mathayo 3, mwandikaji wa Biblia asema kwamba Yohana Mbatizaji alikuwa utimizo wa unabii wa Isaya katika 40:3, kuonyesha kwamba Yohana alikuwa mtangulizi wa Masihi ambaye, tena, ni Yesu Kristo. Mathayo 4:15-16 hurejezea unabii mwingine wa Kimasihi unaozungumzia nchi ya Zabuloni na Naftali, ukitumia tena unabii huo kumhusu Yesu Kristo. Kwa hiyo, tukitazama sura nne za kwanza za kitabu cha Mathayo, mtu anavutiwa sana na uhakika wa kwamba mojawapo ya zana kuu za kuomba msamaha za mwandikaji wa Biblia zilizotumiwa kuthibitisha kwamba Yesu alikuwa (na ndiye) Masihi ilikuwa rufaa yenye bidii kwa unabii wa Kimasihi. kama yametimizwa katika maisha na matendo ya Yesu. Zaidi ya hayo, mtindo wa Mathayo wa kutumia Agano la Kale, unabii wa Kimasihi kwa Yesu unaendelea katika sehemu iliyosalia ya akaunti yake.
Simulizi la injili ya Marko, ingawa halijajaa unabii kama huo, hata hivyo linajumuisha rufaa kwa unabii wa Kimasihi na linahusu unabii huo kwa Yesu. Marko sura ya 1 inaanza na manukuu kutoka Malaki 3 na Isaya 40 ambayo yanatabiri mtangulizi wa Masihi. Marko alitumia vifungu hivi kwa Yohana Mbatizaji kama mtangulizi wa Yesu Kristo. Zaidi ya hayo, wakati wa masimulizi ya kusulubishwa kama yalivyoandikwa katika Marko, mwandishi wa Biblia alibainisha kwamba Yesu alisulubishwa kati ya wezi wawili, na kisha akasema, “Basi yale Maandiko yalitimia yanayosema, ‘Naye alihesabiwa pamoja na wakosaji’ ” (15:15). 28). Kwa kuongezea, Marko alitia ndani matukio ambayo Yesu alitumia unabii wa Kimasihi kwake Mwenyewe.
Kama ilivyokuwa kwa Mathayo na Marko, Luka na Yohana pia walijumuisha unabii mwingi wa Kimasihi na kuwavutia kama uthibitisho wa uungu wa Yesu Kristo. Luka sura ya tatu inataja unabii kutoka Isaya 40 kuhusu mtangulizi wa Kimesiya na kuutumia kwa Yohana Mbatizaji, mtangulizi wa Kristo. Yohana anafanya vivyo hivyo katika 1:23. Wakati wa kuingia kwa Yesu Yerusalemu kwa ushindi, Yohana anaandika kwamba Yesu alipanda ndani ya jiji akiwa ameketi juu ya punda. Kisha Yohana akaeleza juu ya hali hiyo kwa kusema: ‘kama ilivyoandikwa, Usiogope, binti Sayuni; tazama, Mfalme wako anakuja, amepanda mwana-punda.’ Rejezo lake lilikuwa rufaa ya wazi kwa hali ya Kimesiya ya unabii huu unaopatikana katika Zekaria 9:9 . Tena, katika Yohana 12:37-38 , mwandikaji wa Biblia anarejelea unabii wa Kimasihi katika Isaya 53:1 , na anatumia utimizo wake kwa huduma ya Yesu. Wakati wa kusulubishwa kwa Kristo, Yohana anaandika kwamba askari walipiga kura kwa mavazi ya Yesu. Kisha Yohana anarejezea Zaburi 22:18 kuwa unabii wa Kimasihi: “Waligawanya mavazi yangu kati yao, na kwa ajili ya vazi langu wakalipigia kura.”
Ni marejeo machache tu ya unabii wa Kimasihi katika akaunti za injili ambayo yameandikwa hapa. Hata hivyo, hata kwa sampuli hii ndogo, msomaji anapigwa na hitimisho wazi kwamba waandishi wa injili walivutia Agano la Kale, unabii wa Kimasihi kama uthibitisho wa uungu wa Kristo.
Rufaa ya Yesu kwa Unabii Kama Ulivyotumika Kwake
Mara nyingi, Yesu aliwaelekeza wasikilizaji Wake kwenye maandiko fulani ya Kimasihi ya Agano la Kale, na kuyatumia maandiko hayo kwake Mwenyewe. Luka anaandika tukio katika maisha ya Yesu ambapo Alitembelea sinagogi siku ya Sabato katika mji wake wa nyumbani wa Nazareti. Akiwa huko, Yesu alisoma andiko la Isaya 61:1-2 , na kutoa maelezo kwa wahudhuriaji kwamba Andiko hususani ambalo alikuwa ametoka kusoma lilitimizwa masikioni mwao.
Wakati wa kukamatwa kwake katika bustani ya Gethsemane, Yesu alizungumza na wale waliokuja kumkamata, akiwauliza kwa nini hawakumkamata alipokuwa pamoja nao kila siku akifundisha hekaluni. Kisha akasema: “Lakini ni lazima Maandiko yatimie” (Marko 14:49). Kauli yake ilidokeza kwamba tendo hili walilokuwa wakifanya lilikuwa ni utimilifu wa Maandiko ya Agano la Kale kuhusiana na jukumu Lake la Kimasihi.
Tena, katika Luka 24, Yesu aliyefufuka aliwatokea wanafunzi Wake wawili katika njia ya kwenda Emau. Walimchukulia kama mgeni, kwa sababu hawakumtambua. Walipoanzisha mazungumzo pamoja na Yesu, walianza kuzungumzia matukio ya kifo na kuzikwa kwa Kristo huko Yerusalemu siku chache tu mapema. Baada ya wanafunzi kusimulia matukio ya wanawake kwenye kaburi tupu, Yesu alianza kusema nao kwa maneno haya: “Enyi msio na akili, na mioyo mizito ya kuamini yote waliyonena manabii! haikumpasa Kristo kuteswa mambo haya na kuingia katika utukufu wake” (Luka 24:25-26). Mstari unaofuata maneno ya Yesu unaeleza hivi: “Na kuanzia Musa na Manabii wote, akawaeleza katika Maandiko yote mambo yaliyomhusu Yeye mwenyewe.”
Mistari michache baadaye, katika sura hiyo hiyo, Yesu aliwatokea wanafunzi Wake kadhaa zaidi na kutumia unabii wa Agano la Kale kwa shughuli zake tena: “Kisha akawaambia, Hayo ndiyo maneno niliyowaambia nilipokuwa ningali. pamoja nawe, ili yote yatimizwe yaliyoandikwa katika Torati ya Musa, na katika manabii, na katika Zaburi kunihusu mimi” (Luka 24:44). Kauli kama hizo zilizotolewa na Yesu zinaonyesha kwamba mojawapo ya njia kuu za uthibitisho ambazo Yeye alitumia ili kuthibitisha utambulisho Wake kuwa Masihi ilikuwa ni matumizi ya unabii wa Kimasihi wa Agano la Kale kwake Mwenyewe.
Unabii wa Kimasihi Unatumika kumrejea Yesu katika Kitabu cha Matendo
Maandishi na mahubiri yaliyorekodiwa ya mitume baada ya kupaa kwa Yesu yamejaa rufaa kwa unabii wa Kimasihi kama uthibitisho wa utambulisho wa Masihi wa Yesu Kristo. Katika mahubiri ya kwanza ya injili yaliyorekodiwa katika Siku ya Pentekoste, Petro aliwaeleza wale waliokuwa Yerusalemu kwamba ufufuo wa Kristo ulikuwa utimizo wa unabii wa Kimasihi uliotamkwa na Daudi katika Zaburi 16:8-11 (ambapo Bwana hangeruhusu Mtakatifu Wake. Moja kuona ufisadi). Katika Matendo 3, Petro alihutubia umati mwingine wa wale waliokaa Yerusalemu. Katika mahubiri yake, alisema: “Lakini yale ambayo Mungu alitabiri kwa vinywa vya manabii wake wote, kwamba Kristo atateswa, ameyatimiza” (mstari 18). Katika mahubiri hayohayo, Petro alirejesha wasikilizaji wake kwenye Kumbukumbu la Torati 18, ambamo Musa alikuwa ametabiri ujio wa Nabii kama yeye, ambao Petro aliutumia kwa Yesu (kama alivyofanya Stefano katika mahubiri yake katika Matendo 7:37). Katika sura inayofuata, Petro anakamatwa na kuruhusiwa kuzungumza na kuhani mkuu na familia yake. Katika kauli za Petro kwa viongozi hawa, alirejea tena kwenye Agano la Kale, akanukuu Zaburi 118:22 kuhusu jiwe lililokataliwa na wajenzi, na kuutumia unabii huo kwa Yesu.
Katika mojawapo ya masimulizi ya uongofu ya kukumbukwa zaidi, mwinjili Filipo anaitwa kukutana na mweka hazina wa Kiethiopia kwenye barabara ya Gaza. Filipo alipokaribia, Towashi alikuwa akisoma kifungu kutoka kwa Isaya 53. Katika mkutano wao, Towashi alimwuliza Filipo kuhusu unabii huo, akishangaa kama nabii alikuwa akizungumza juu yake mwenyewe au mtu mwingine. Kutokana na andiko hilo, Biblia inasema kwamba Filipo alimhubiri Yesu kwa Towashi, akitumia kifungu cha Isaya kuwa unabii wa Kimasihi pamoja na utimizo wake katika nafsi ya Kristo (Matendo 8:26-40). Katika simulizi lingine la kuongoka la kukumbukwa, Petro alitembelea nyumba ya Kornelio na kuhubiri Injili kwake na nyumba yake yote. Iliyojumuishwa katika ujumbe wa Petro ilikuwa kauli ifuatayo kuhusu Yesu: “Kwake manabii wote walimshuhudia, ya kwamba kwa jina Lake, kila amwaminiye atapata ondoleo la dhambi” (Matendo 10:43, msisitizo umeongezwa).
Kadiri mtu anavyoendelea katika kitabu cha Matendo, inakuwa dhahiri kwamba mara nyingi Paulo alivutia unabii kama uthibitisho wa uungu wa Kristo. Katika Matendo 13, alipokuwa akiwahubiria wale waliokuwa katika sinagogi huko Antiokia ya Pisidia, alisema kwamba wale waliohusika kumuua Yesu walifanya hivyo kwa sababu hawakujua “sauti za Manabii zinazosomwa kila sabato” ( Matendo 13:27 ). Katika mstari huohuo alihitimisha kwamba kwa sababu ya kutojua kwao ujumbe wa kinabii, wauaji wa Kristo walitimiza unabii kumhusu Yesu kwa kumtusi. Paulo alinukuu zaidi kutoka Zaburi 2:7, Isaya 55:3, na Zaburi 16:10, akibainisha vifungu hivi vya Agano la Kale kama unabii wa Kimasihi na kuvitumia kwa Yesu Kristo. Katika mahubiri tofauti, yaliyotolewa baadaye sana, Paulo alisimama mbele ya Mfalme Agripa na kumwambia kwamba Yesu ndiye Kristo. Katika hotuba yake kwa Agripa, Paulo alikiri kwamba mfalme alikuwa “mjuzi katika desturi zote na maswali yaliyowahusu Wayahudi” (Matendo 26:3). Paulo alibainisha zaidi kwamba katika mafundisho yake kuhusu Yesu kama Masihi, alikuwa akimwambia Agripa “hakuna mambo mengine isipokuwa yale ambayo manabii na Musa walisema yatakuja” (26:22). Katika maelezo yake ya kumalizia, Paulo alimwambia mfalme, “Mfalme Agripa, je, unawaamini manabii? Najua unaamini.” Agripa alimjibu Paulo kwa maneno haya: “Unakaribia kunishawishi niwe Mkristo” (26:27-28).
Mifano ya unabii wa Kimasihi uliotumiwa kumhusu Yesu na waeneza-enezaji wa Ukristo wa mapema kama ilivyorekodiwa katika kitabu cha Matendo inaweza kuzidishwa kwa urahisi zaidi. Matukio haya machache yanatosha kuthibitisha ukweli kwamba, katika kitabu chote cha Matendo, unabii wa ubashiri kama ulivyotumika kwa Yesu kama Masihi ulisimama kama nguzo moja ya msingi ambayo Ukristo uliegemezwa na kuenea.
Unabii wa Kimasihi Unatumika kumrejea Yesu katika Nyaraka
Bila kutoa uchunguzi wa kina wa kila mfano wa unabii wa Agano la Kale uliotumika kwa Yesu katika nyaraka, sehemu hii fupi itatoa mifano ya kutosha kuthibitisha ukweli kwamba nyaraka, kwa mtindo sawa na vitabu vingine vya Agano Jipya, hutegemea sana Masihi. unabii wa kuanzisha uungu wa Yesu Kristo.
Kitabu cha Warumi kinaanza na sehemu inayozungumzia Injili ya Mungu, “aliyotangulia kuiahidi kwa njia ya manabii wake katika Maandiko Matakatifu, habari za Mwanawe Yesu Kristo Bwana wetu, aliyezaliwa katika mzao wa Daudi kwa jinsi ya mwili…” 1:2-3). Katika kitabu cha Wagalatia, Paulo anarejelea tena ahadi aliyopewa Abrahamu, kwamba kupitia uzao wa babu wa ukoo mataifa yote yangebarikiwa. Kisha Paulo anatumia ahadi hiyo kwa Yesu, akisema kwamba Yesu ndiye Mzao wa Abrahamu ambaye kupitia kwake ulimwengu ungepokea baraka za Abrahamu (Wagalatia 3:15-18). Mwandishi wa kitabu cha Waebrania anafungua kitabu chake kinachozungumzia sifa za Kristo, akitumia vifungu vingi vya Agano la Kale kama vile Zaburi 2:7 na Zaburi 110:1 kwa Yesu. Katika Waebrania 5, mwandishi anapinga kisa kwamba Yesu ni kuhani baada ya utaratibu au Melkizedeki kama ilivyotabiriwa katika Zaburi 110:4. Anarudia hisia hizi katika 7:17 na 7:21.
Nyaraka za 1 na 2 Petro zina mifano mingi ya matumizi kama hayo ya kinabii kwa Yesu. Mojawapo ya vifungu vyenye nguvu katika mistari hii katika 1 Petro 1:10-12, ambamo Petro aliandika:
Katika habari ya wokovu huo manabii walichunguza na kuchunguza kwa makini, ambao walitabiri juu ya neema ambayo ingewajia ninyi, wakichunguza ni wakati gani na wa namna gani, Roho wa Kristo aliyekuwa ndani yao alipokuwa akionyesha, hapo awali alipoyashuhudia mateso ya Kristo na mateso ya Kristo, na utukufu ambao ungefuata. Ikafunuliwa kwao ya kwamba, si kwa ajili yao wenyewe, bali kwa ajili yetu sisi, yale mliyohubiriwa sasa na wale waliowahubiri ninyi Injili kwa Roho Mtakatifu aliyetumwa kutoka mbinguni, mambo ambayo malaika wanataka kuyatazama. .
Katika 1 Petro 2:6, mtume anatumia Isaya 28:16 na Zaburi 118:22 kwa Kristo, akimwelezea kama jiwe kuu la pembeni lililokataliwa na wajenzi. Tena katika 1 Petro 2:22, mtume anatumia Isaya 53:9 kwa Yesu, akimaanisha ukweli kwamba Masihi hangekuwa na dhambi kama alivyokuwa Yesu.
Inakuwa dhahiri, basi, kwamba waandishi na mitume wa Agano Jipya mara nyingi walirejelea Agano la Kale, unabii wa Kimasihi na kutumia utimilifu wa unabii huo kwa maisha, kifo, na ufufuo wa Kristo. Haiwezekani kukataa kwamba mojawapo ya njia kuu za kufikiri ambazo juu yake imani ya Kikristo iliasisiwa tangu kuanzishwa kwake ni wazo kwamba Yesu Kristo alitimiza unabii wa Agano la Kale uliotazamia kwa hamu kuja kwa Masihi.
HITIMISHO
Katika Agano la Kale, ni kana kwamba tuna picha ya setilaiti kutoka kwenye anga ya Masiya iliyo umbali wa maelfu ya maili, lakini kwa kila unabii mpya, picha inaendelea kusogea karibu zaidi, hadi mwishowe tunaweza kuona ukaribu kamili. -juu ya Masihi-Yesu Kristo. Kama vile msomi mashuhuri wa Kiebrania Charles Briggs alivyosema: “Katika Yesu wa Nazareti ufunguo wa unabii wa Kimasihi wa Agano la Kale umepatikana. Awamu zake zote hupata utambuzi wake katika utu Wake wa kipekee, katika kazi Yake ya kipekee, na katika ufalme Wake wa kipekee. Masihi wa unabii anaonekana katika Masihi wa historia” (1988, ukurasa 498).
Katika Matendo 8:26-40, mwinjili Filipo alimwendea Mwethiopia aliyekuwa amepanda gari akisoma Maandiko ya Agano la Kale. Filipo alipokaribia, alimsikia mtu huyo akisoma sehemu ya Isaya 53 ambayo mateso ya Masihi yanaonyeshwa. Baada ya kuzungumza na Filipo, mtu huyo alimwuliza Filipo, “Nabii anasema haya ya nani, juu yake mwenyewe au juu ya mtu mwingine?” Mara tu baada ya swali hili, Biblia inasema kwamba Filipo “akafungua kinywa chake, na kuanzia katika andiko hili, akamhubiri Yesu kwake” (Matendo 8:35). Kwa kweli, Yesu ndiye jumla ya kila Agano la Kale, unabii wa Kimasihi uliowahi kutamkwa. Kutokana na mojawapo ya Maandiko hayo ya kale, mtu mnyoofu, mwenye ujuzi angeweza kufungua kinywa chake na kumhubiri Yesu, Masihi.
MAREJEO
Ankerberg, John, John Weldon, and Walter Kaiser (1989), The Case for Jesus the Messiah (Chattanooga, TN: John Ankerberg Evangelistic Association).
Baron, David (2000 reprint), Rays of Messiah’s Glory (Jerusalem, Israel: Kern Ahvah Meshihit).
Briggs, Charles A. (1988 reprint), Messianic Prophecy: The Prediction of the Fulfillment of Redemption through the Messiah (Peabody, Massachusetts: Hendrickson).
Butt, Kyle (2004), “Archaeology and the New Testament,” [On-line], URL: https://www.apologeticspress.org/articles/2591.
Butt, Kyle and Bert Thompson (2001), “Jesus Christ—Unique Savior or Average Fraud?”, [On-line], URL: https://www.apologeticspress.org/articles/156.
Cohen, Robert M. (no date), “Why I Know Yeshua is the Jewish Messiah,” [On-line], URL: http://www.imja.com/Atonem.html.
Free, Joseph P. and Howard F. Vos (1992), Archaeology and Bible History (Grand Rapids, MI: Zondervan).
Huffman, J.A. (1956), The Messianic Hope in Both Testaments (Butler, Indiana: Higley Press).
Kaiser, Walter (1995), The Messiah in the Old Testament (Grand Rapids, MI: Zondervan).
Kligerman, Aaron (1957), Old Testament Messianic Prophecy (Grand Rapids, MI: Zondervan).
Metzger, Bruce (1993), “The Jewish Targums,” Bibliotheca Sacra, 150 (January 93), pp. 35ff., [On-line], URL: http://www.bible-researcher.com/aramaic4.html.
Parsons, John (2003-2006), “Hebrew Names of God: The Mashiach as Revealed in the Tanakh,” [On-line], URL: http://www.hebrew4christians.com/Names_of_G-d/Messiah/messiah.html.
Santala, Risto (1992), The Messiah in the Old Testament: In the Light of Rabbinical Writings, trans. William Kinnaird (Jerusalem, Israel: Keren Ahvah Meshihit).
Smith, James (1993), What the Bible Teaches about the Promised Messiah (Nashville, TN: Thomas Nelson).
Stenning, John F. (1911), “Targum,” Encyclopedia Britannica, eleventh edition [On-line], URL: http://www.bible-researcher.com/aramaic3.html.
Thompson, Bert (2001), In Defense of the Bible’s Inspiration (Montgomery, AL: Apologetics Press), second edition.
UNAKILI NA MASHARTI: Tunafurahi kutoa ruhusa kwa makala hii kuzalishwa kwa sehemu au kwa ukamilifu, mradi masharti yetu yatazingatiwa.
Masharti ya Uzalishaji→
REPRODUCTION & DISCLAIMERS: We are happy to grant permission for this article to be reproduced in part or in its entirety, as long as our stipulations are observed.
