Kushughulika kwa Haki na Mikanganyiko ya Biblia inayodaiwa [Sehemu ya II]

[Maelezo ya Mhariri: Sehemu ya I ya mfululizo huu wa sehemu mbili ilionekana katika toleo la Oktoba. Sehemu ya II inafuata hapa chini na inaendelea, bila maoni ya utangulizi, ambapo makala ya kwanza iliishia.]

#4—Kuelewa Asili Halisi ya Mkanganyiko

Huenda ikashangaza wengine kujua kwamba, ingawa watu wenye kutilia shaka wanajulikana sana kwa kutumia neno “kupingana” mara kwa mara katika msisitizo wao kwamba waandikaji wa Biblia walifanya makosa, watetezi wa imani Wakristo wanafurahia zaidi kuzungumzia “mapingamizi,” na hasa, jinsi ubishi ulivyo hasa. Kama ilivyo kwa majadiliano yoyote ya maana, hatuwezi kuwa na mazungumzo ya kimantiki kuhusu “mizozo” isipokuwa neno kwanza lifafanuliwe na kueleweka.

Sheria ya Kupingana ni mojawapo ya kanuni za msingi za mantiki. Kwa kweli, karne kuu ya nne B.K. Mwanafalsafa Mgiriki Aristotle aliandika katika kitabu chake maarufu cha falsafa, Metafizikia, kwamba kanuni hii ndiyo “kanuni iliyo hakika zaidi ya zote” (4:3). Ni kanuni “ambayo kila mtu lazima awe nayo ambaye anaelewa chochote kilicho … na kile ambacho kila mtu lazima ajue ambaye anajua chochote” (4: 3). Sheria ya Kupingana ni nini? Ni, kama Aristotle alivyosema, “kwamba sifa hiyo hiyo haiwezi kuwa ya wakati huo huo na sio ya somo moja na kwa heshima sawa” (4: 3). Kwa maneno mengine, ikiwa kitu kile kile kinasemwa kuwa (1) kwa mtu yule yule, mahali, au kitu kile kile, (2) kwa wakati uleule, na (3) kwa maana ileile (au heshima), basi kuna mkanganyiko wa kweli. Kwa mfano, haiwezekani kwa glasi sawa ya maji kuwa tupu kabisa na kamili kabisa kwa wakati mmoja na kwa maana sawa. Hata hivyo, ikiwa mojawapo ya vigezo vitatu vilivyotajwa hapo juu si kweli au haijulikani, mtu hawezi kupinga kimantiki kuwa kuna utata. Je, tunaweza kuwa na uhakika kwamba tunazungumza juu ya glasi moja ya maji kwa wakati mmoja na kwa maana sawa? Ikiwa ndivyo, basi kuna kupingana. Ikiwa sivyo, basi hakuna utata uliopo. Ikiwa vigeu hivyo havijulikani, basi haiwezi kuthibitishwa kuwa mkanganyiko upo, na kanuni #1 (iliyojadiliwa katika Sehemu ya I ya makala haya) inatumika: Waandishi wa Biblia hawana hatia hadi wathibitishwe kuwa na hatia.

Fikiria Sheria ya Kupingana kwa kuzingatia kauli mbili tofauti: (1) “Ricky Smith ni tajiri,” na (2) “Ricky Smith ni maskini.” Je, kauli hizi zinapingana? Wengi wangeshawishiwa mara moja kusema, “Bila shaka.” Hata hivyo, bila kujua kwa hakika kuwa taarifa zinatolewa kuhusu mtu yuleyule, hatuwezi kudai kwamba zinakinzana. Inaweza kuwa kauli ya kwanza inatolewa kuhusu tajiri Ricky Smith huko Oklahoma, wakati taarifa ya pili ni kuhusu Ricky Smith tofauti, maskini anayeishi New York. Tunapolinganisha kauli mbili, ni lazima tuhakikishe kwamba mtu yule yule, mahali, au kitu kinazingatiwa.

Lakini vipi ikiwa tunazungumza juu ya Ricky Smith sawa? Je, kauli “Ricky Smith ni tajiri” na “Ricky Smith ni maskini” basi zingekuwa zenye kupingana? Si lazima. Huenda vipindi viwili tofauti vya wakati vinajadiliwa. Ricky Smith angeweza kuwa maskini sana kama mtoto na angeweza kuendelea kuhangaika katika umaskini hadi miaka yake ya mapema ya 20. Hata hivyo, baada ya kufanya kazi katika kampuni kubwa kwa muda wa miaka 20, Ricky Smith angeweza kuwa tajiri sana alipokuwa na umri wa miaka 40. Kwa hiyo, ikiwa taarifa hizo mbili kuhusu Ricky zinarejelea nyakati mbili tofauti maishani mwake, hakika hazipingani.

Zaidi ya hayo, kuna uwezekano mkubwa kwamba Ricky Smith yuleyule anaweza kuwa tajiri na maskini, hata wakati huo huo, ikiwa maneno “tajiri” na “maskini” yanatumiwa katika maana tofauti. Ricky Smith anaweza kuwa bilionea, lakini ikiwa yeye si Mkristo, yeye ni maskini kiroho. Kwa upande mwingine, Ricky Smith anaweza kuwa maskini wa kimwili, lakini awe “ndani ya Kristo” akiwa na “kila baraka za kiroho” (Waefeso 1:3) na hivyo kuwa tajiri kiroho. (“Je, Mungu hakuwachagua maskini wa ulimwengu huu wawe matajiri katika imani”—Yakobo 2:5?) Isipokuwa maneno hayo yanatumiwa kwa maana sawa, basi Ricky Smith bila shaka angeweza kuwa “tajiri” na “maskini” kwa wakati mmoja.

Neno “kupingana” linapofafanuliwa na kueleweka kwa uwazi, basi wanafunzi wa Biblia na wenye kutilia shaka wataona upesi kwamba kile kinachoitwa “migogoro” ni tofauti halali tu ambazo hazihitaji mkanganyiko. Watu, mahali, na vitu mbalimbali vinaweza kujadiliwa. Nyakati tofauti zinaweza kuzingatiwa. Au, maneno na kauli zinaweza kutumika kwa maana tofauti. Fikiria kanuni hizi tatu kwa kuzingatia matatizo mbalimbali yanayodaiwa katika Maandiko.

#5—Je, Mtu Yule Yule, Mahali, au Kitu Kinachozingatiwa?

Matendo 12:2 dhidi ya Matendo 15:13

Kulingana na Matendo 12:1-2 , “Mfalme Herode akanyosha mkono wake kuwasumbua baadhi ya watu wa kanisa. Kisha akamuua Yakobo ndugu yake Yohana kwa upanga.” Sura tatu tu baadaye, hata hivyo, Luka aliandika kwamba Yakobo alikuwa hai na yuko vizuri kwenye baraza la Yerusalemu (Matendo 15:13 na kuendelea)—tukio ambalo lilifanyika vizuri baada ya kifo cha Yakobo. Jinsi gani Matendo 12 na Matendo 15 ni sahihi? Je, Yakobo angewezaje kufa na kuwa hai kwa wakati mmoja? Maelezo rahisi (na yanayotarajiwa kuwa dhahiri) ni kwamba Matendo 12:2 na Matendo 15:13 yanarejelea watu wawili tofauti—wote wawili waliitwa Yakobo. Yakobo ambaye alipoteza maisha yake mikononi mwa Mfalme Herode alikuwa mtume, ndugu yake Yohana (Matendo 12:2), mwana wa Zebedayo (Mathayo 4:21). Yakobo wa Matendo 15 alikuwa ndugu wa Bwana (Wagalatia 1:19; Mathayo 13:55; Matendo 12:17). Jina Yakobo linapatikana mara 42 katika Agano Jipya, likirejelea watu wanne tofauti-wawili waliotajwa hapo juu pamoja na Yakobo mwana wa Alfayo (Luka 6:15) na Yakobo baba wa Yuda (Luka 6:16). Kama ilivyo kwa mtu yeyote katika Maandiko, uangalifu wa uangalifu lazima utolewe ambaye maandishi fulani yanarejelea.

Mathayo 23:35 dhidi ya 2 Mambo ya Nyakati 24:20

Mfano wa Yakobo katika kitabu cha Matendo ni wa kimsingi. Nyakati nyingine katika Maandiko, kurejelea kwa mtu fulani kunaweza kuwa na uhakika kidogo, na uwezekano mkubwa wa kukosolewa. Kwa mfano, katika Mathayo 23:35, Yesu alirejelea Wayahudi wakimuua “Zekaria, mwana wa Berekia… kati ya hekalu na madhabahu.” Watu wenye kutilia shaka wamebisha kwamba Zekaria huyo “kwa hakika ni mwana wa Yehoyada kama inavyoonyeshwa na 2 Nya. 24:20…. Jina Barakia au Barakia halimo katika Agano la Kale” (McKinsey, 2000, p. 30; Morgan, 2003). Ukweli ni kwamba, hata hivyo, haiwezi kuthibitishwa kwamba Yesu alikuwa akimaanisha “Zekaria mwana wa Yehoyada” ( 2 Mambo ya Nyakati 24:20 ) katika kuwakemea Mafarisayo katika Mathayo 23:35 . Kisa cha kuridhisha kinaweza kufanywa kwamba Yesu alikuwa akimaanisha mmoja wa angalau watu watatu tofauti.

Kwanza, huenda Yesu alikuwa akirejezea Zekaria nabii mdogo, aliyehubiri katika siku za Ezra ( Ezra 5:1 ), miaka 400 hivi baada ya Zekaria, mwana wa Yehoyada. Kwa hakika, kinyume na maelezo ya Dennis McKinsey kwamba “jina Barakia au Barakia halimo katika Agano la Kale” (uk. 30), Zekaria, nabii mdogo, kwa hakika anaitwa “mwana wa Berekia (anayetamkwa Barakia katika Septuagint—EL), mwana wa Ido” (Zekaria 5 cf. 6:1; Ezra 1:1). Ingawa waandishi wa Agano la Kale hawakuandika kifo chake, Yesu, Mwana wa Mungu, angejua jinsi alivyokufa, na pia ingejulikana kupitia mapokeo ya Kiyahudi. [KUMBUKA: Ni lazima mtu akumbuke kwamba Agano la Kale sio chanzo pekee cha data ya Agano Jipya kuhusu kile kilichotokea tangu Uumbaji hadi kuja kwa Kristo. Waandishi wa Agano Jipya waliongozwa na Mungu ( 2 Petro 3:16; 1 Wakorintho 14:37; Yohana 16:13). Paulo alijuaje kwamba “Yane na Yambre  walimpinga Musa” (2 Timotheo 3:8) wakati majina ya wachawi wa Farao hayajatolewa katika Agano la Kale? Yuda alijuaje kwamba Mikaeli, malaika mkuu na ibilisi “walibishana juu ya mwili wa Musa” ( Yuda 9 ) wakati hakuna mwandishi wa Agano la Kale aliyetaja tukio kama hilo? Paulo na Yuda ama walijua mambo haya ya hakika kutokana na mapokeo na kuyaandika kwa uvuvio, au Mungu aliwafunulia habari hii kimuujiza. Vile vile, katika Mathayo 23:35 Yesu angeweza tu kuwa anarejelea kifo cha mmoja wa manabii wa mwisho wa Agano la Kale, ambacho hakikuandikwa katika Agano la Kale, lakini kinachojulikana na Mungu na labda mapokeo ya Kiyahudi.]

Pili, ingawa wengi wanafikiri kwamba Yesu alikuwa akimrejelea mfia-imani aliyeitwa Zekaria kutoka nyakati za Agano la Kale, kuchunguza kwa makini maelezo ya Yesu kunaweza kuonyesha tofauti. Akawakemea Mafarisayo, akisema:

Ole wenu waandishi na Mafarisayo, wanafiki! Kwa sababu mnajenga makaburi ya manabii na kuyapamba makaburi ya wenye haki, na kusema, “Kama tungaliishi katika siku za baba zetu, tusingalishiriki pamoja nao katika damu ya manabii.” Kwa hiyo ninyi mnajishuhudia wenyewe kwamba ninyi ni wana wa wale waliowaua manabii. Basi, jazeni kipimo cha hatia ya baba zenu. Nyoka, wazao wa nyoka! Unawezaje kuepuka hukumu ya kuzimu? Kwa hiyo, hakika mimi nawapelekea ninyi manabii, wenye hekima na waandishi; mtawaua na kuwasulubisha baadhi yao; na baadhi yao mtawapiga viboko katika masinagogi yenu, na kuwatesa mji hata mji; ili ije juu yenu damu yote ya haki iliyomwagika juu ya nchi, tangu damu ya Abeli, mwadilifu, hata damu ya Zekaria, mwana wa Berekia, mwuaji wa hekalu. Amin, nawaambia, Mambo haya yote yatakuja juu ya kizazi hiki (Mathayo 23:29-36).

Ona kwamba Yesu alizungumza na maadui Wake wa karne ya kwanza, akisema, “mlimwua” Zekaria, mwana wa Berekia (Mathayo 23:35). Usomaji wa moja kwa moja wa kifungu hiki, bila kudhania kwamba Zekaria alikuwa mmoja wa watu zaidi ya dazeni mbili waliovalia jina la Zekaria katika Agano la Kale, kunaweza kumaanisha kwamba Mafarisayo wenyewe  walikuwa wamemuua mtu mwadilifu aliyeitwa Zekaria karibu A.D. 30. Labda, kama Burton Coffman alivyohitimisha,

Kristo hapa alirejelea mauaji fulani ya siri yaliyofanywa, si na mababu wa watu hao, bali na wao…. Kristo alijaribu kwa sehemu hiyo ya mwisho ya umeme kuwapitia, lakini hata hivyo imeshindwa. Kwamba hakuna mauaji kama hayo yaliyorekodiwa katika Agano la Kale au Agano Jipya, na kwamba hapakuwa na ujuzi wa jumla juu yake katika siku za Kristo, na kwamba hakuna mapokeo yaliyotengenezwa kuhusiana na hilo—mambo haya hayana ugumu wowote, lakini yanawaelekezea Mafarisayo moja kwa moja na kuonyesha ufanisi wao katika kuficha matendo yao maovu na kuyaficha kutoka kwa maoni ya watu wengi… hadharani! Siri yao ya hatia ilikwenda kaburini pamoja nao, isipokuwa kwa miale hii ya nuru kutoka kwa midomo ya Kristo ambaye aliifanya ijulikane wakati wa kuhukumiwa kuzimu kwa uovu wao (1974, p. 375).

Tatu, kwa kuzingatia uhakika wa kwamba wasemaji wa Mungu mara kwa mara walisema juu ya mambo ambayo yangekuja kana kwamba yalikuwa tayari yametukia (ambayo kwa kawaida hujulikana kuwa “mkamilifu wa kinabii”; taz. Isaya 53; 21:1-10), huenda ikawa (hata hivyo haielekei) kwamba Yesu alikuwa akizungumza kuhusu kifo cha Zekaria wa wakati ujao. Kulingana na Josephus, karibu miaka 35 baada ya kifo cha Yesu, wakereketwa wawili walimuua Zakaria mwana wa Baruku katikati ya hekalu kwa sababu tu ya kuwa tajiri, kuchukia uovu, na kupenda uhuru (1987, 4:5:4).

Licha ya jibu la swali, “Yesu alikuwa akimaanisha Zekaria yupi?,” jambo moja halina shaka yoyote: watu wenye kutilia shaka hawana hata chembe cha uthibitisho kwamba Mathayo 23:35 ni kifungu kisichopuliziwa, na chenye makosa. Inawezekana kweli kwamba Yesu alikuwa anarejelea Zekaria tofauti kabisa na yule anayetajwa katika 2 Mambo ya Nyakati 24:20. Na, kama Sheria ya Kupingana inavyoonyesha, isipokuwa inaweza kuthibitishwa kwamba mtu huyohuyo anazingatiwa katika taarifa mbili tofauti, sio haki na haina maana kudai kwamba utata upo.

#6—Je, Kipindi Hicho cha Wakati Kinazingatiwa?

Mwanzo 1:31 dhidi ya Mwanzo 6:6

Katika evilbible.com, Tovuti ambayo inadai “kueneza ukweli mbaya kuhusu Biblia” (“Kibiblia…,” 2013), madai ya kwanza kabisa yanayodaiwa kuwa ni “mapingano ya wazi” yaliyoorodheshwa yanahusisha Mwanzo 1:31 na Mwanzo 6:6. Kwa kuwa Mwanzo 1:31 husema, “Mungu akaona kila kitu alichokifanya, na tazama, ni chema sana,” na Mwanzo 6:6 hufunua kwamba “BWANA akaghairi kwa kuwa amemfanya mwanadamu duniani, akahuzunika moyoni mwake,” Biblia inasemwa kuwa inapingana na haitegemewi. Inadaiwa, Bwana hangeweza kuridhika na kutoridhika na Uumbaji Wake. Hata hivyo, ukweli ni kwamba, kwa mantiki Mungu angeweza kufurahishwa na kuchukizwa na Uumbaji Wake, ikiwa taarifa hizo zilikuwa zikirejelea vipindi viwili tofauti vya wakati. Wanafunzi wengi wa Biblia wanajua kwamba, ingawa ni sura nne tu kamili zinazotenganisha Mwanzo 1:31 na 6:6, zimetenganishwa—kulingana na matukio—na zaidi ya milenia moja. “Hapo mwanzo” Mungu alipendezwa na Uumbaji Wake. Miaka mia kadhaa baadaye, baada ya “Bwana kuona ya kuwa maovu ya mwanadamu ni makubwa duniani, na kwamba kila kusudi analowaza moyoni mwake ni baya tu sikuzote” ( Mwanzo 6:5 ), Mungu hapo “akahuzunika kwa kuwa amemfanya mwanadamu duniani, akahuzunika moyoni mwake” (6:6). Ni kusema kabisa kwamba maelezo rahisi kama haya yameepuka akili za wakosoaji wengi.

Mathayo 27:5 dhidi ya Matendo 1:18

Kwa miaka mingi, maelezo ya kifo cha Yuda Iskariote yamekuwa mojawapo ya mikanganyiko inayodaiwa kuwa maarufu zaidi ya Biblia inayotajwa na wakosoaji wa makosa ya kibiblia. Inaonekana kana kwamba kila kitabu au Tovuti yenye shaka inayotilia shaka uadilifu wa Biblia huorodhesha kifo cha Yuda kama mojawapo ya mambo yasiyopatana kabisa katika Maandiko. Ingawa Mathayo aliandika kwamba Yuda “alienda na kujinyonga” baada ya kumsaliti Yesu kwa vipande 30 vya fedha ( 27:5 ), Luka aliandika kwamba “akaanguka kichwa chini, akapasuka katikati na matumbo yake yote yakatoka nje” ( Matendo 1:18 ). Kwa sababu Mathayo alitaja tu kwamba Yuda alitundikwa, huku Luka akimtaja Yuda aliyeanguka kichwa chini na kupasuka katikati yake, ubishi “halisi” unaonekana wazi.

Tofauti katika akaunti hizi mbili zinafafanuliwa kwa urahisi (na kimantiki) tunapozingatia kwamba Mathayo na Luka walikuwa wakirejelea nyakati mbili tofauti. Mathayo alirekodi kunyongwa kwanza kwa Yuda, huku Luka akirekodi kilichotukia muda baadaye (huenda siku kadhaa baadaye). Mara baada ya Yuda kuchukua uhai wake, mwili wake ungekuwa umeanza mchakato wa kuoza. Ikiwa maiti imesalia yenyewe (bila jaribio lolote la kuihifadhi, kwa mfano, kuimarisha), bakteria hivi karibuni huanza kuvunja tishu mbalimbali za mwili. Matokeo yake, gesi hutolewa ndani ya mwili, ambayo kwa hiyo husababisha kuvimba. Miaka michache iliyopita, chombo kimoja cha habari kiliripoti jinsi nyangumi mkubwa wa manii alivyojisogeza kwenye ufuo wa Taiwan na kufa. Wakiwa njiani kusafirishwa kupitia jiji la Taiwan hadi kituo fulani cha utafiti, mamalia aliyevimba, ambaye hajachomwa alilipuka na kuwalowesha watembea kwa miguu na madereva kwenye damu na matumbo. Kulingana na mwanasayansi mmoja wa Taiwani, “Kwa sababu ya mchakato wa kuoza wa asili, gesi nyingi zilikusanyika, na wakati vyombo vya habari vilipooza.

mrundikano wa mkojo ulikuwa mkubwa sana, tumbo la nyangumi lililipuka” (“Whale Explodes…,” 2004). Kwa kuzingatia mtengano huo, kwa hakika si vigumu kufikiria kwamba mwili wa Yuda unaooza, ambao huenda ulikuwa umevimba kwa siku kadhaa, ungeweza kuanguka umbali mfupi (kutoka popote uliponing’inia), na kupasuka kwa urahisi mara tu unapopiga chini. Kama vile Wayne Jackson alivyohitimisha kuhusu Yuda katika ufafanuzi wake bora kuhusu Matendo: “Lugha haihitaji mgongano. Ama alijinyonga kutoka mahali pa juu sana—pengine kamba ikakatika; ama sivyo, hakuna aliyeutoa mwili wake kwa muda, hatimaye ulianguka chini ya uzito wake, na maiti iliyoharibika ikapasuka” (2005, p. 13). Tena, sababu ambayo Mathayo 27:5 na Matendo 1:18 hazipingani kuhusu kifo cha Yuda ni kwa sababu hazirejelei wakati sawa kabisa—angalau mwenye shaka hawezi kuthibitisha kwamba zinarejelea wakati ule ule—na hivyo shtaka la kupingana halina msingi na haliwajibiki.

#7—Je, Maneno na Vishazi Vinavyolinganishwa Hutumika kwa Maana Ile Moja?

Mathayo 27:5-7 dhidi ya Matendo 1:18

Ufafanuzi wa kifo cha Yuda si tatizo pekee ambalo wenye shaka wanalo na Matendo 1:18. Kwa kuwa andiko la Mathayo 27:5-7 linaonyesha kwamba makuhani wakuu walitumia pesa za usaliti ambazo Yuda alitupa kwenye sakafu ya hekalu ili kununua shamba la mfinyanzi, wakosoaji wanapinga kwamba kuna jambo linalopingana kwa sababu andiko la Matendo 1:18 linaonyesha kwamba Yuda alinunua shamba hilo kwa pesa za damu. Bila shaka, Yuda hangeweza kulinunua shamba hilo kwa sababu aliwarudishia makuhani vile vipande 30 vya fedha kabla ya kujinyonga. Hivyo, kusema kwamba Yuda alinunua shamba la mfinyanzi inadaiwa kuwa ni kinyume na mambo ya hakika.

Ikiwa mtu anaamini kuwa ni kosa kusema kwamba baba alinunua gari kwa ajili ya mwanawe, wakati mtoto huyo alinunua gari hilo kwa dola 3,000 alizopewa na baba yake, basi Matendo 1:18 na Mathayo 27:5-7 yanaweza kuonwa kuwa yenye kupingana. Ikiwa mtu anaamini kwamba ni udanganyifu kusema mwajiri alinunua chakula kwa ajili ya wafanyakazi wake, wakati, kwa kweli, ni mmoja wa wafanyakazi ambaye alikabidhi pesa kwa mhudumu, basi matukio yaliyoandikwa katika Matendo 1:18 yanaweza kuchukuliwa kuwa ya uwongo. Lakini watu waadilifu na wenye akili timamu hawangefikia hitimisho kama hili, kwa sababu watu wengi wanatambua ukweli wa kanuni inayojulikana sana: “yeye anayetenda kupitia mwingine anachukuliwa kuwa sheria kufanya hivyo mwenyewe” (“Wakala,” 2010), ambayo inategemea kanuni ya Kilatini, “Qui facit per alium, facit per se.”

Katika Matendo 1:18, msomaji halazimishwi kuhitimisha kwamba Yuda alinunua kibinafsi shamba la mfinyanzi. Badala yake, kama inavyoonekana katika Maandiko yote, Luka alikuwa akionyesha tu kwamba Yuda aliandaa njia ya kununua shamba. (Kumbuka, mzigo wa uthibitisho uko juu ya yule anayedai kupingana kwamba Luka hangeweza kuwa akitumia neno “nunua” katika maana hii, na uthibitisho huo wa kweli haujapata kutokezwa kamwe.) Mara nyingi waandikaji wa Biblia waliwakilisha mtu kuwa anafanya jambo wakati, kwa kweli, aliandaa tu njia ya kulifanya. Kwa mfano, Musa aliandika jinsi Yosefu alivyozungumza kuhusu ndugu zake kuwa walimuuza kwenda Misri (Mwanzo 45:4-5; linganisha Matendo 7:9), wakati walimuuza kwa Waishmaeli—ambao kisha wakamuuza Misri. Yohana alitaja kwamba “Mafarisayo walikuwa wamesikia kwamba Yesu alifanya na kubatiza wanafunzi wengi zaidi kuliko Yohana [mbatizaji] (ingawa Yesu mwenyewe hakubatiza, bali wanafunzi Wake)” (Yohana 4:1-2). Biblia inaposema, “Pilato akamchukua Yesu na kumpiga mijeledi” ( Yohana 19:1 ), watu wengi wanaelewa kwamba angeamuru tu Yesu apigwe mijeledi, si kwamba yeye mwenyewe ndiye aliyempiga mijeledi.

Ikiwa mtu asema kwamba Yuda “alinunua shamba kwa mshahara wa uovu” (Matendo 1:18), au kwamba makuhani wakuu “walinunua kwao shamba la mfinyanzi” ( Mathayo 27:7 ), amesema ukweli uleule, kwa njia tofauti tu.

Mathayo 23:35 dhidi ya 2 Mambo ya Nyakati 24:20

Ingawa tunafikiria jinsi waandikaji waliopuliziwa walitumia maneno na vifungu vya maneno, inafaa kurudia Mathayo 23:35 na 2 Mambo ya Nyakati 24:20 . Tuseme kwamba Yesu alipotaja “Zekaria, mwana wa Berekia” ( Mathayo 23:35 ). Rejea kama hiyo bado haingekuwa lazima kuwa kinzani kwa angalau sababu mbili. Kwanza, inaweza kuwa Berekia na Yehoyada walikuwa mtu mmoja, lakini walivaa majina tofauti. Katika nyakati za zamani, watu mara nyingi walikuwa na majina zaidi ya moja. Baba mkwe wa Musa alijulikana kama Reueli na Yethro (Kutoka 2:18; 3:1). Gideoni alipata jina la Yerubaali baada ya kuharibu madhabahu ya Baali (Waamuzi 6:32; 7:1; 8:29,35). Katika 2 Wafalme 15, babake Mfalme Yothamu anaitwa Azaria (mst. 7) na Uzia (fu. 32). Majina ni tofauti, lakini yanarejelea mtu yule yule (cf. 2 Mambo ya Nyakati 26:1-23; Isaya 1:1). Wakati fulani mtume Petro anaitwa Petro, Simoni, Simoni Petro, na Kefa ( Mathayo 14:28; 16:16; 17:25; Yohana 1:42; 1 Wakorintho 1:12 ). Watu wamevaa majina mengi kwa karne nyingi. Katika nyakati za kisasa, watu wengi wanaweza kufikiria watu kadhaa ambao huitwa kwa majina mbalimbali. (Ijapokuwa mara nyingi mwana wangu mkubwa hujibu jina lake la kati, “Bo,” nyakati fulani tunamwita kwa jina lake la kwanza “Eliya.” Nyakati nyingine, tunaweza kumwita kwa jina lake kamili “Elijah Bo Lyons.”) Je, haiwezekani kwamba Yehoyada alijulikana pia kuwa Berekia? Hakika! Mtu anashangaa kwa nini wakosoaji wa Biblia wana uhakika kwamba Yesu alifanya makosa wakati hata wao wenyewe wamezoea kuwaita wengine kwa majina mbalimbali.

Huenda pia Yehoyada alikuwa babu ya Zekaria na Berekia alikuwa baba yake. Neno “mwana” linatumika katika maana kadhaa katika Maandiko. Kando na kulitumia ili kumaanisha mwana kwa kuzaliwa kihalisi, waandikaji wa Biblia walitumia kumaanisha (1) mkwe ( 1 Samweli 24:16; taz. 18:27 ), (2) mjukuu ( Mwanzo 29:5 ), (3) mzao ( Mathayo 1:1 ), ( 4) mwana kwa uumbaji, kama ilivyokuwa kwa Adamu ( Luka 3:38 ) ( Mwanafunzi kwa Samweli ) ( Mwanafunzi kwa Samweli . 3:6), n.k. Baada ya kusoma Mwanzo 29:5, mtu anaweza kufikiri kwamba Labani alikuwa mwana wa Nahori, lakini Mwanzo 24 inaeleza kwamba kwa hakika alikuwa mjukuu wa Nahori (24:24,29; taz. 22:20-24). Mefiboshethi anaitwa “mwana wa Sauli” katika 2 Samweli 19:24, wakati kwa hakika alikuwa “mwana wa Yonathani, mwana wa Sauli” (2 Samweli 9:6; 4:4). Mefiboshethi alikuwa mjukuu wa Sauli, ingawa Maandiko yanamrejelea mara moja tu kama “mwana wa Sauli.” Hiyo ni mifano miwili tu ambapo Biblia huonyesha msomaji kwamba neno “mwana” lilitumiwa kumaanisha mjukuu. Mtu anaweza tu kushangaa ni mara ngapi neno “mwana” limetumika kwa njia hii katika Maandiko yote, na bado, tofauti na mifano ya Labani na Mefiboshethi, hawakuelezwa kuwa wajukuu. Kwa kweli, Zekaria, mwana wa Yehoyada, anaweza kuwa kielelezo kimoja tu. Kuhusu uwezekano huu, mchambuzi R.C.H. Lenski alibainisha:

Hilo linawezekana tunapokumbuka enzi kuu ya Yehoyada, miaka 130, na tunapokumbuka matendo yake makuu, na kufanya iwe na sifa kubwa sana kuitwa mwana wake. Kwa hiyo katika Mambo ya Nyakati Zakaria angeitwa kwa jina la babu yake mashuhuri lakini katika Mathayo baada ya baba yake, jina la baba likiwa limehifadhiwa na mapokeo ya Kiyahudi au katika kumbukumbu za nasaba. Wayahudi pia mara kwa mara walimwita mtu mwana wa babu mkuu, haswa wakati yule wa pili alikuwa bado hai (1961, p. 920).

Ukweli ni kwamba, kuna maelezo kadhaa yanayowezekana ya kwa nini Yesu alimtaja Zekaria kama “mwana wa Berekia,” na mojawapo ya uwezekano huu kwa uhalali huondoa shtaka lisilo na maana la kupingana. Kwa sababu tu hatujui kwa hakika utambulisho wa Zekaria Yesu alitaja, haimaanishi kwamba tuna haki ya kumwita Yesu na waandikaji wa Biblia kuwa hawakuongozwa na roho. Kwa kweli, utata pekee unaoonekana kuhusu jambo hili hauko katika Biblia, bali katika shtaka la mchambuzi wa Biblia Dennis McKinsey mwenyewe. Katika ukurasa wa 30 wa kitabu chake Biblical Errancy, McKinsey alisisitiza kwamba Zekaria wa Mathayo 23:35 “kwa kweli ni mwana wa Yehoyada.” Hata hivyo, baadaye katika kitabu hicho, aliandika (mara tu baada ya nukuu ya Mathayo 23:35 ): “Zekaria anayetajwa aliuawa katika Yerusalemu mwaka wa 69 W.K.; ili Mathayo afanye Yesu arejeze kwenye tukio lililotokea miaka arobaini baada ya kifo chake. Huyu ndiye Zekaria Barouchus yule yule ambaye, kulingana na Josephus, aliuawa hekaluni muda mfupi kabla ya uharibifu wa Yerusalemu” (uk. 195). Kwa kweli, ni mwenye kutilia shaka, si Yesu, Mathayo, au mwandikaji mwingine yeyote aliyepuliziwa, ambaye amethibitishwa kuwa mwenye kupingana.

#8—Nyenzo za Ziada Sio Lazima Zipingane

Mojawapo ya sheria zinazopuuzwa sana za kufasiri ambazo wakosoaji wa Biblia hupuuza wanaposhambulia Maandiko ni kwamba maelezo ya ziada si lazima yawe yanapingana. Mwandikaji mmoja wa Biblia anapotoa mambo mengi zaidi kuliko mwingine kuhusu jambo fulani, haifai kudhani kwamba mmoja wa waandikaji amekosea. Mwandishi wa habari katika karne ya 21 anapoandika kuhusu mwanamume kando ya barabara ambaye ametoka tu kuponea kifo kufuatia msiba fulani, huku mwanahabari mwingine akiandika jinsi mwanamume huyohuyo na mke wake (waliosimama karibu naye) wanavyoteseka manusura wa msiba huo mzito, haimaanishi kwamba mwanahabari wa kwanza alikuwa akikana kuwepo kwa mke. Kwa sababu zake mwenyewe, zisizojulikana kwa wasomaji wake, alichagua kuzingatia mmoja tu wa waathirika.

Tuseme ulimsikia mwanariadha wa chuo kikuu akisema kwamba alirarua kano ya mbele kwenye goti lake la kushoto wakati akicheza mpira wa vikapu katika shule ya upili mwaka wa 2012. Lakini baadaye, unamsikia akisema kwamba alirarua kano ya mbele kwenye goti lake wa kulia wakati akicheza mpira wa vikapu katika shule ya upili mwaka wa 2012. Je, haya ni kauli ya kupingana? Je, unadhani mwanaume huyo anadanganya? Sivyo kabisa. Kwa nini? Kwa sababu huenda bwana huyo alijeruhiwa goti lake la kushoto na goti la kulia mwaka huo huo. (Watu wengi wanayo.) Kuongezewa au kutengwa kwa habari haimaanishi shuhuda mbili tofauti zinapingana; zinaweza kuwa ziada. Mara nyingi katika Maandiko Matakatifu, na haswa ndani ya akaunti za injili, habari ya ziada inatolewa kwa ukosoaji huo haiwezi kuthibitisha kwa uhalali kuwa inapingana.

Yohana 19:38-40

Fikiria jinsi Mathayo, Marko, na Luka wote walivyoandika kuhusu jinsi mtu aitwaye Yusufu alitwaa mwili wa Yesu baada ya kusulubishwa Kwake, “akauzungushia kitani, na kuuweka katika kaburi lililochongwa mwambani” ( Luka 23:53; taz. Mathayo 27:59-60; Marko 15:46 ). Hata hivyo, mtume Yohana alisema kwamba Yosefu alisaidiwa kumzika Yesu. Aliandika hivi: “Yosefu wa Arimathaya… akautwaa mwili wa Yesu. Na Nikodemo, ambaye hapo awali alimwendea Yesu usiku, akaja naye akiwa amebeba mchanganyiko wa manemane na udi, kiasi cha ratili mia moja. Kisha wakauchukua mwili wa Yesu, wakaufunga sanda pamoja na yale manukato, kama desturi ya Wayahudi katika kuzika” (19:38-40). Je, masimulizi ya maziko ya Yesu yanapingana? Wakosoaji hawawezi kamwe kudhibitisha kuwa ndivyo hivyo. Tukio hili ni kielelezo cha habari za ziada zinazotolewa na mmoja wa waandikaji wa Biblia. Ikiwa Mathayo, Marko, na Luka wangesema kwamba Yosefu ndiye mtu pekee aliyehusika katika maziko ya Yesu, basi huenda watu wenye kutilia shaka wakawa na sababu nzuri ya kubishana. Lakini kwa hali ilivyo, John aliongeza tu akaunti za wengine, akiongeza mambo ya ziada katika hadithi.

Yohana 18:40

Marko na Luka walipoandika jinsi Wayahudi walivyomwomba Pilato kuachiliwa kwa Baraba, wote wawili walimwita muuaji (Mk 15:7; Luka 23:18-19; Mdo. 3:14). Hata hivyo wakati Yohana alipoandika kuhusu Baraba, aliacha majadiliano yote kuhusu mauaji yake ya zamani na alionyesha tu kwamba “Baraba alikuwa mnyang’anyi” (Yohana 18:40). Je, inawezekana kwamba Baraba alikuwa muuaji na  mwizi? Bila shaka. Je, ni magereza mangapi ulimwenguni leo ambayo yanawahifadhi watu ambao wamefanya mauaji na wizi?

Yohana 20:1

Baadhi ya sehemu zilizokosolewa zaidi za Maandiko ni zile zinazorekodi ushuhuda wa ufufuo wa Kristo. Kulingana na Dan Barker, “Ufufuo wa Yesu ni mojawapo ya hadithi chache zinazosimuliwa mara kwa mara katika Biblia…. Tunapolinganisha akaunti, tunaona kwamba hazikubaliani… Hadithi ya ufufuo wa Yesu…haiwezi kusuluhishwa” (2008, uk. 281,116). Masimulizi ya ufufuo wa Yesu ‘hayapatani’ jinsi gani? Sababu moja ya madai haya ya uwongo ni kwa sababu Barker na wakosoaji wengine wanakataa kutambua ukweli kwamba maelezo ya ziada si lazima yapingane. Je, ilikuwa muhimu kwa mtume Yohana kutaja kila mwanamke aliyekuja kwenye kaburi la Yesu asubuhi ya ufufuo Wake, au alikuwa na uhuru wa kutaja wachache kama alivyotaka (Yohana 20:1; taz. Mathayo 28:1; Luka 24:1)? Ikiwa Mariamu Magdalene alikuwa kaburini Jumapili hiyo asubuhi, na Yohana akaandika kwamba alikuwa huko, bila kukanusha hata kidogo kwamba wengine (waliotajwa na Mathayo, Marko, na Luka) pia walikuwa pale, je, rekodi yake ya matukio hayo inaweza kuwa ya kweli? Bila shaka. Kuna tofauti kati ya masimulizi ya waandishi wa injili, lakini hakuna anayeweza kuthibitisha kwamba ni tofauti. Kama vile mtu anavyoweza kusema, “Nilienda bustanini pamoja na Bill, Bob, na Bubba,” anaweza pia kusema kwa unyoofu, “Nilienda bustanini pamoja na Bill na Betty.” Kauli hizi hazipingani. Moja huongeza tu nyingine. Mtu anaweza tu kutaja Bill na Betty katika mpangilio mmoja (k.m., kwenye ibada ambapo kanisa linawajua wenzi wa ndoa), huku katika mazingira mengine (k.m., ofisini ambapo wanaume pekee wanajulikana), anaweza kutaja tu wanaume kwa ukweli.

Huenda waandikaji wa Biblia hawakuandika mambo jinsi ambavyo wengine wanaweza kufikiri, lakini mapendeleo hayo ya kibinafsi (au kitamaduni) hayabatilishi maandishi yao. Katika masimulizi yote ya injili, taarifa zinaongezewa. Ushahidi wa ziada hutolewa mara kwa mara. Na, ukweli ni kwamba, nyongeza kama hiyo inapaswa kutarajiwa kutoka kwa waandishi walioongozwa na waliojitegemea ambao hawakulazimika kushiriki katika kula njama ili kuwasilisha Habari Njema ya Yesu Kristo kwa usahihi. Mtu anapotambua kwamba nyongeza haiwezi kulinganishwa na mkanganyiko, nyingi ya zile zinazoitwa “mizozo ya Biblia” hufafanuliwa kwa urahisi (na kimantiki!).

Hitimisho

Wakati mwingine kauli hutofautiana kwa sababu zinapingana. Ukweli ni kwamba, hakuna kitu kinachoweza kuwa na kutokuwa kwa ajili ya mtu mmoja, mahali, au kitu kimoja, kwa wakati mmoja, na kwa maana sawa. Vivyo hivyo, tofauti haimaanishi kwamba akaunti mbalimbali hazina tofauti. Kwa kweli, ni kutowajibika na haina maana kutafsiri tofauti zilizoelezewa kihalali kama kinzani.

Watu kwa ujumla wanaelewa kwamba tofauti zinaweza kuwa nyingi katika akaunti mbalimbali bila mtu kuhitaji kujibu mashtaka ya kutofautiana. Hata hivyo, inapohusu Biblia, watu wengi huacha kufikiri na kuwa na usawaziko. Kwao, akaunti tofauti lazima  ziwe “zinazopingana.” Maneno tofauti ya waandishi tofauti lazima yamaanishe kwamba mtu fulani “alikosea.” Ingawa madai ambayo hayajathibitishwa na yasiyoweza kuthibitishwa katika karibu kila sehemu nyingine ya maisha yanafichuliwa haraka kuwa madai yasiyo na msingi, inapokuja kwenye Biblia, mara nyingi tofauti hufikiriwa kuwa ni tofauti zinazofanana.

Kwa kweli, maneno tofauti lakini ya kweli katika Maandiko ndiyo hasa ambayo mtu anapaswa kutarajia kupata katika kitabu kilicho na vitabu vidogo 66 vilivyoandikwa na takriban waandishi 40 tofauti, ambao waliandika kwa watu tofauti, kwa nyakati tofauti, na mahali tofauti kwa madhumuni tofauti. Zaidi ya hayo, tofauti katika Maandiko ni sambamba na tofauti zinazoweza kutegemewa tunazotarajia kutoka kwa akaunti za kila mmoja wetu katika nyakati za kisasa.

Ukweli ni kwamba, ikiwa mitume na manabii waliandika bila ya wao kwa wao, tofauti zinapaswa kutarajiwa. Walakini, tofauti hazionyeshwa tofauti. Ni “mapingamizi” tu katika akili za wale wanaokataa Sheria ya Kupingana na kanuni nyingine za msingi zinazozungumziwa katika makala hii.

Marejeleo

“Wakala” (2010), Shule ya Sheria ya Chuo Kikuu cha Cornell, http://www.law.cornell.edu/wex/agency.

Aristotle (n.d.), Metafizikia, trans. W.D. Ross, http://classics.mit.edu/Aristotle/metaphysics.4.iv.html.

Barker, Dan (2008), Godless: How an Evangelical Preached Becad One of Americas Leading Atheists (Berkeley, CA: Ulysses).

“Kupingana kwa Kibiblia” (2013), EvilBible.com, http://www.evilbible.com/Biblical%20Contradictions.htm.

Coffman, James Burton (1974), Maoni kuhusu Injili ya Mathayo (Abilene, TX: ACU Press).

Jackson, Wayne (2005), Matendo ya Mitume (Stockton, CA: Courier Publications).

Josephus, Flavius ​​(1987), The Wars of the Jews, in The Life and Works of Flavius ​​Josephus, trans. William Whitson (Peabody, MA: Hendrickson).

Lenski, R.C.H. (1961), Ufafanuzi wa Injili ya Mtakatifu Mathayo (Minneapolis, MN: Augsburg).

McKinsey, C. Dennis (2000), Hitilafu ya Kibiblia (Amherst, NY: Prometheus).

Morgan, Donald (2003), “Biblia Inconsistencies: Bible Contradictions?”http://www.infidels.org/library/modern/donald_morgan/inconsistencies.html.

“Nyangumi Alipuka katika Jiji la Taiwani” (2004), BBC News, Januari 29, http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3437455.stm.

---

Published April 7, 2025