Kupingana kwa Biblia—Je, Ni Kweli?
Swali:
Shambulio linatolewa mara nyingi sana kwamba Biblia ina mambo mengi yanayopingana. Je, madai haya ni sahihi?
Majibu:
“Siwezi kuwa na imani katika Biblia, kwa kuwa ni kitabu kilichojaa mambo yanayopingana.” Sikuweza kukadiria ni mara ngapi nimesikia mashtaka haya dhidi ya Maandiko Matakatifu katika robo ya karne iliyopita. Jambo moja, hata hivyo, limekuwa likipatana kuhusu madai hayo—mkosoaji hawezi hata mara moja kutaja ukinzani angalau mmoja ambao Biblia inadaiwa kuwa nao. Yeye “anajua” tu kwamba yapo “ndani” mahali fulani.
Kimsingi wale wanaodai kwamba Biblia inakinzana huangukia katika makundi mawili. Kwanza, kuna mtu ambaye anaamini kwa uaminifu kuwa ndivyo ilivyo kwa sababu amesikia madai ya hariri yakirudiwa mara kwa mara; kwa hivyo, amepotoshwa kwa dhati kuhusu ukweli. Pili, kuna mtu wa aina hiyo ambaye, kutokana na nia zisizo za msingi, anaichukia Biblia na hivyo hajizuii kupotosha ushuhuda wake ili kukiaibisha Kitabu Kitakatifu. Kwa vyovyote vile, Neno la Mungu halina makosa!
Awali kabla ya kufikiria mada hii muhimu, yapasa ieleweke kwamba kanuni ya “kutokuwa na hatia mpaka ithibitishwe kuwa na hatia” inatumika kwa Biblia kama vile kwa kitabu kingine chochote. Vitabu, kama watu, vinapaswa kuzingatiwa kuwa vya kweli na thabiti hadi itakapo thibitishwa kuwa sivyo. Majaribio makubwa yamefanywa ili kuondoa migongano ya Kigiriki na Kilatini chini ya dhana kwamba waandishi hawakujipinga wenyewe. Hakika Biblia inastahili angalau mtazamo wa hisani ulio sawa.
HUPINGA NI NINI?
Ni salama kusema kwamba watu wengi wana ufahamu wa juu juu tu wa kile kinachojumuisha ukinzani wa kweli. Ukweli muhimu ambao lazima upigiwe nyundo mara kwa mara ni huu: tofauti tu haileti mkanganyiko!
Kupingana ni nini basi? Kimantiki, Sheria ya Kupingana imesemwa kwa ufupi kama ifuatavyo: “Hakuna kinachoweza kuwepo na kutokuwepo” (Jevons, 1928, p. 117). Hiyo ni aina ya kanuni iliyofupishwa sana. Aristotle, kwa namna kanuni hiyo iliyokuzwa zaidi, aliielezea kwa njia hii. “Kwamba kitu kimoja kinapaswa kuwepo wakati huo huo na kisiwepo kwa mtu mmoja na kwa heshima sawa haiwezekani.”
Kwa hiyo, uchambuzi wa Sheria ya Kupingana, ungependekeza yafuatayo: mtu anapokabiliwa na madai ya kupingana, ni lazima ajiulize maswali haya: (1) Je, kitu hicho hicho au mtu anazingatiwa? (2) Je, kipindi hicho hicho kinatazamwa? (3) Je, lugha inayoonekana kujipinga yenyewe inatumika kwa maana sawa? Ni muhimu sana kwamba maswali haya yajibiwe kwa usahihi. Kwa mfano, hebu tuchambue kauli mbili zifuatazo: Robert ni tajiri. Robert ni maskini. Je, kauli hizi zinapingana? Jibu ni—si lazima! Kwanza, watu wawili tofauti wanaoitwa Robert wanaweza kuzingatiwa. Pili, muafaka wa majira mawili tofauti unaweza kuonekana; Robert angeweza kuwa tajiri lakini, kwa sababu ya maafa ya kifedha, akawa maskini. Tatu, maneno “tajiri” na “maskini” yanaweza kuwa yametumika kwa maana tofauti; Robert angeweza kuwa tajiri kiroho lakini maskini kiuchumi. Hoja ni hii: kamwe haifai kudhani kuwa kuna mkanganyiko hadi kila njia inayowezekana ya upatanisho iwe imekamilika kabisa. Sasa, acha kanuni hii itumike kwa Biblia.
Mtu au Kitu kile kile
Wakati fulani kafiri mmoja aliwahi kutangaza kwamba amegundua mkanganyiko katika Biblia. Alipopewa changamoto ya kuibainisha, alipendekeza kwamba safina ya Nuhu pamoja na wote waliokuwa ndani yake lazima ingekuwa na uzito wa tani kadhaa (Mwanzo 6), makuhani walisemekana kubeba safina kuvuka Mto Yordani (Yoshua 3). Maskini jamaa huyu, katika unyenyekevu wake mkubwa, hakujua hata tofauti kati ya safina ya Nuhu na sanduku la Agano! Safina zilizo tofauti kidogo—kusema angalau! Tena, Maandiko yanathibitisha kwamba imani huokoa pasipo matendo; kwa upande mwingine, Agano Jipya linatangaza kwamba imani bila matendo haiwezi kuokoa. “Hakika,” wengine hupinga, wakisema kuwa“huu ni mkanganyiko.” Ukweli ni kwamba sivyo, kwa aina tofauti za matendo yanayozungumziwa katika Maandiko. Wokovu unahusisha matendo ya kutii amri za Yesu Kristo (Yakobo 2:14 na kuendelea; Wafilipi 2:12), lakini hauwezi kupatikana kwa matendo ya Sheria ya Musa (Warumi 3:28; 4:2 na kuendelea) au kwa matendo ya majivuno ya sifa za kibinadamu (Waefeso 2:9). Hakuna ubishi katika Biblia kuhusu jambo hili.
Rejea ya Wakati huo huo
Biblia inaandika: “Mungu akaona kila kitu alichokifanya, na tazama, ni chema sana” (Mwanzo 1:31). Na kisha: “BWANA akaghairi kwa kuwa amemfanya mwanadamu duniani, akahuzunika moyoni” (6:6). Kafiri anataja aya zote mbili na kudai kwamba Mungu kwa wakati mmoja aliridhika na kutoridhishwa na uumbaji Wake—akipuuza kutaja, bila shaka, kwamba anguko la mwanadamu na mamia ya miaka ya historia vilitenganisha kauli hizo mbili! Yuda, mmoja wa wanafunzi wa Bwana, alipewa uwezo wa kufanya miujiza (rej. Mathayo 10:1-18), lakini anaitwa “mwana wa uharibifu” Yohana 17:12). Je, kuna ukinzani hapa? Hapana, kwa kuwa ilikuwa miaka michache baada ya muda wa agizo lenye mipaka (Mathayo 10) kabla ya Yuda kuamua kumwasi Bwana (Yohana 12:6; 13:2,27). Kipengele cha wakati ni muhimu sana katika kuelewa baadhi ya vifungu.
Wengine wamedai kuwa Biblia ina makosa kuhusiana na wakati wa kesi na kifo cha Yesu. Marko anaandika kwamba Bwana alisulubishwa saa ya tatu (Marko 15:25), wakati maelezo ya Yohana yanazungumzia Mwokozi anayejaribiwa saa sita (Yohana 19:14) – inaonekana saa tatu baada ya kifo chake. Rejea ya wakati wa Yohana, hata hivyo, iliegemezwa kwenye siku za kiraia za Kirumi, huku Marko akikokotoa kulingana na wakati wa Kiyahudi (cf. Westcott, 1981, 8:282). Hapo pia, “upinzani” unayeyuka.
Akili Sawa
Ili Biblia ieleweke, ni muhimu kwamba utambuzi utolewe kwa maana mbalimbali ambamo maneno yanaweza kutumiwa. Kwa kawaida, maneno hutumiwa kihalisi, lakini yanaweza kutumiwa kwa njia ya kitamathali pia.
Katika Mathayo 11:14, Yohana Mbatizaji anatambulishwa kuwa “Eliya”, hata hivyo, anatambulishwa kama mtangulizi wa Kristo, katika Yohana 1:21, alikana waziwazi kwamba yeye hakuwa Eliya. Aya hizi zinapatanishwa kwa urahisi kabisa. Ingawa Yohana hakuwa Eliya halisi aliyezaliwa upya kimwili, hata hivyo alikuwa kielelezo cha kiroho cha nabii mkuu; alitayarisha njia ya Bwana “katika roho na nguvu za Eliya” (Luka 1:17).
Je, mtume Paulo alijipinga alipothibitisha kipindi fulani kwamba alikuwa “kwa habari ya uadilifu ulio katika torati, asiye na lawama” ( Wafilipi 3:6 ), na bado, wakati mwingine, alikiri kwamba yeye ni “wa kwanza” wa wenye dhambi (1 Timotheo 1:15)? Tena hapa pia, jibu lazima liwe “Hapana.” Katika andiko la kwanza, Paulo alikuwa akieleza sifa aliyokuwa nayo miongoni mwa Waebrania wa siku zake akiwa Farisayo, huku katika mstari wa mwisho, akieleza uchungu aliohisi kwa kuwa mnyanyasaji wa Njia ya Kikristo. Inahuzunisha kama nini kwamba wengine hawajui kabisa kanuni zinazotatua matatizo ya Biblia.
ATHARI ZA KIMANTIKI
Moja ya athari za Sheria ya Kupingana ni dhana kwamba “hakuna kitu kinachoweza kuwa na sifa zinazokinzana na zisizofanana kwa wakati huo huo na mahali pale pale” (Jevons, 1928, p. 118). Mlango unaweza kuwa wazi au ukawa umefungwa, lakini mlango huo huo hauwezi kufunguliwa na kuwa umefungwa kwa wakati mmoja. Kufungua na kufunga ni vitu vinavyopingana, lakini havipingani isipokuwa kama vinathibitishwa na kitu kimoja kwa wakati mmoja. Hii hapa kanuni: kinyume sio lazima iwe kupingana. Hebu kanuni hii itumike kwa mambo fulani ya kibiblia.
Je, Biblia inajipinga yenyewe, kama inavyopendekezwa mara nyingi, inapodai kwamba Mungu anapenda na kuchukia pia? Hapana, kwa kuwa ingawa maneno haya ni kinyume, yanapotumiwa kwa Mungu hayaonyeshi tabia Yake kwa vitu vile vile. Mungu anampenda kila mwenye dhambi duniani (Yohana 3:16), lakini anachukia kila njia ya uongo (Zaburi 119:104). Anapenda haki, lakini anachukia uovu (Zaburi 45:7), na hivyo huwajibu hao kwa wema au ukali (Warumi 11:22). Hakuna utata hapa.
Je, Paulo alikuwa “mkamilifu” na hakuwa“mkamilifu” kwa wakati mmoja? Baadhi wameshambulia kwamba alidai hivyo. Katika Wafilipi 3:12, mtume huyo alitangaza kwamba hakuwa ‘amefanywa kuwa mkamilifu,’ huku katika mstari wa 15 aliandika hivi: “Basi sisi tulio wakamilifu na tuwazie hivyo.” Tatizo hili linatatuliwaje? Uchanganuzi wa kina wa lugha iliyotumika utasuluhisha hitilafu hii inayodaiwa. Paulo alipodai kwamba hakuwa ‘amefanywa mkamilifu,’ alitumia namna ya wakati mkamilifu ya neno la Kigiriki ambalo lilidokeza kihalisi kwamba mtume huyo hakuwa amefikia hali ya kudumu ya ukamilifu. Kwa upande mwingine, katika mstari wa mwisho Paulo alitumia kivumishi ambacho kwa hakika kinamaanisha mtu mzima au aliyekomaa (kumbuka jinsi neno hilohilo linavyotumika kinyume na hali ya mtoto mchanga katika 1 Wakorintho 14:20 na Waefeso 4:13). Na hivyo, wakati Paulo alipokanusha kwamba alikuwa tayari katika milki ya ukamilifu wa kudumu, alidai wamiliki ukomavu wa kiroho. Hakuna mgongano kati ya vifungu hivi.
Jambo lingine muhimu la kusisitizwa ni hili: mtu lazima asichanganye nyongeza na ukinzani. Katika kupingana, mambo mawili ni ya kipekee; katika nyongeza, mambo mawili yanakamilishana tu. Kwa mfano ikiwa mtu atasema kwamba John doe ni mume, na kisha, John Doe huyo huyo, kwamba yeye si mume – huku ni kupingana. Kwa upande mwingine, mtu akisema kwamba John Doe ni baba—huo si ukinzani. Inaongeza tu taarifa namba mbili. Tofauti nyingi za Biblia zinazodaiwa zinaweza kujibiwa kwa kutambua kanuni hii.
Kisa cha kuponywa kwa vipofu wa Yeriko kinatoa somo la kuvutia katika nyongeza (Mathayo 20:29-34; Marko 10:46-52; Luka 18:35-43). Matatizo mawili mashuhuri yamewekwa. Kwanza, ingawa Marko na Luka wanataja kuponywa kwa kipofu mmoja, Mathayo anarekodi kuponywa kwa vipofu wawili. Pili, Mathayo na Marko wanaonyesha kwamba vipofu waliponywa Yesu alipokuwa akitoka Yeriko, ambapo Luka anaonekana kupendekeza kwamba kipofu aliponywa Bwana “alipokaribia” mji. Mazungumzo ya vifungu hivi yanapoanza, hebu fikiria jambo hili muhimu na likumbukwe—ikiwa kuna njia yoyote inayofaa ya kupatanisha rekodi hizi, hakuna ukinzani halali unaoweza kudaiwa kwenye simulizi husika!
Basi, masimulizi haya yatapatanishwaje? Uwezekano kadhaa wa busara umetolewa na uandishi wa wasomi.
Kwanza kabisa, ukweli kwamba masimulizi mawili kati ya masimulizi hayo yanamtaja mtu mmoja tu, huku mwingine akitaja wawili, haupaswi kutusumbua. Ikiwa Marko na Luka wangesema kwamba Kristo alimponya mtu mmoja tu, huku Mathayo akithibitisha kwamba zaidi ya mmoja waliponywa, kosa lingekuwa dhahiri, lakini sivyo ilivyo. Mtu akisema, “Nina mtoto wa kiume,” hajipingi kwa kusema zaidi, “Nina mwana na binti.” Kauli ya mwisho inaongeza tu ile ya kwanza. Kwa hivyo, hakuna tofauti, kwa kuzingatia idadi ya watu wanaohusika.
Lakini je, tatizo la pili litatatuliwaje? Uwezekano kadhaa wa kuridhisha umeendelezwa.
1. Inawezekana kwamba vipofu watatu waliponywa katika maeneo ya Yeriko katika kipindi hiki, na kwamba tukio lililotajwa na Luka, lililotukia Yesu alipokaribia jiji hilo, huenda liliwakilisha muujiza tofauti na ule uliorekodiwa na Mathayo na Marko. Hii inaweza kuwa sio maelezo zaidi, lakini haiwezi kukanushwa.
2. Edward Robinson alitoa hoja kwamba kitenzi engizo, kinachotafsiriwa “kukaribia” (Luka 18:35) pia kinaweza kumaanisha “kuwa karibu.” Alitoa ushahidi kutoka katika Septuagint (1 Wafalme 21:2—“iko karibu na nyumba yangu” [cf. Kumbukumbu la Torati 21:3, Yeremia 23:23, Ruthu 2:20, na 2 Samweli 19:42]) Agano Jipya (Luka 19:29; taz. Mathayo 21:1 na Wafilipi 2:30). Hivyo alitafsiri Luka 18:35 kama “alipokuwa angali karibu na Yeriko” (1855, uk. 200). Mtazamo huu unamaanisha kwamba Luka anaweka tu muujiza karibu na Yeriko; kwa hivyo inaweza kuoanishwa na rekodi zingine.
3. Pengine mtazamo maarufu sana miongoni mwa waandishi wanaoheshimika ni ukweli kwamba wakati wa Kristo kulikuwa na Yeriko mbili. Kwanza, kulikuwa na Yeriko ya historia ya Agano la Kale (Yoshua 6:1 na kuendelea; 1 Wafalme 16:34) ambayo ilikuwa mahali pa kuona chemchemi ya Eliya. Hata hivyo, katika karne ya kwanza jiji hilo lilikuwa karibu kuwa magofu. Yapata kilometa mbili kusini mwa eneo hilo palikuwa na Yeriko mpya, iliyojengwa na Herode Mkuu. Bwana—akisafiri kutoka kaskazini kuelekea Yerusalemu—kwanza angepitia Yeriko ya kale, kisha maili mbili hivi kuelekea kusini-magharibi, angepitia Yeriko ya Herode. Miujiza inayozingatiwa, kwa hivyo inaweza kuwa ilifanywa kati ya miji miwili. Ipasavyo, marejeleo katika Mathayo na Marko ya kuondoka Yeriko yangerejelea mji wa kale, ambapo uchunguzi wa Luka wa kukaribia Yeriko ungerejelea jumuiya mpya zaidi (ona Robertson, 1930, 1:163).
HITIMISHO
Katika kushughulika na kile kiitwacho “mapingamizi” katika Biblia, lazima kanuni hizi zikumbukwe kwa uangalifu.
• Hakuna ukinzani uliopo kati ya aya zinazorejelea watu au vitu tofauti.
• Hakuna ukinzani uliopo kati ya vifungu vinavyohusisha vipengele tofauti vya wakati.
• Hakuna ukinzani uliopo kati ya aya zinazotumia misemo kwa maana tofauti.
• Nyongeza si sawa na ukinzani.
• Hitaji moja linaonyesha tu uwezekano wa kuoanisha kati ya vifungu viwili vinavyoonekana kukinzana ili kukanusha nguvu ya madai ya kutofautiana.
Hatimaye, inahitajika kufanya jambo hili: tofauti katika masimulizi mbalimbali ya Biblia ya matukio yaleyale huonyesha kwa kweli uhuru wa waandishi wa kimungu (waliovuviwa) na kuthibitisha kwamba hawakupatana! Ingawa Mungu anatumia waandishi wanadamu katika utungaji wa Biblia, hata hivyo ndiye Mtungaji wake mkuu zaidi. Na kwa kuwa Mungu mkamilifu hawezi kuwa chanzo cha mkanganyiko (1 Wakorintho 14:33) au mkanganyiko (Waebrania 6:18), ni lazima ikubalike kwamba Biblia inapatana kikamilifu. Hii haimaanishi kwamba wanadamu hawapaswi kujitahidi na vifungu vigumu. Ikiwa tofauti zinazoonekana zinagunduliwa, na tujitume katika utafiti wa bidii ili kuzitatua; lakini tusimshtaki Mungu kwa upumbavu kwa kuruhusu waandishi wake watakatifu wapingane wao kwa wao.
MAREJEO
Jevons, W. Stanley (1928), Masomo ya Msingi katika Mantiki (London: Macmillan).
Robertson, A.T. (1930), Picha za Maneno katika Agano Jipya (Nashville, TN: Broadman).
Robinson, Edward (1855), Greek-English Lexicon of the New Testament (New York: Harper Brothers).
Westcott, B.F. (1981 kuchapishwa tena), The Gospel of St. John, The Bible Commentary, ed. F.C. Kupika (Grand Rapids, MI: Baker).
REPRODUCTION & DISCLAIMERS: We are happy to grant permission for this article to be reproduced in part or in its entirety, as long as our stipulations are observed.
