Kufafanua “Mapingano” Kuhusu Yehova katika Mwanzo

Sifa na matendo yasiyo na kikomo ya Mungu si jambo dogo kuzingatia. Kwa kweli, mwanadamu hawezi kamwe kutafakari kuhusu jambo lolote kuu zaidi. Kama mtume Paulo, tunastaajabia “kina cha utajiri wa hekima na ujuzi wa Mungu pia! Jinsi zisivyotafutika hukumu zake na njia zake hazitafutikani!” (Warumi 11:33). Tunastaajabishwa na umilele Wake. Tunatetemeka kwa mawazo ya uweza Wake. Tunasujudu kwa unyenyekevu mbele zake Ambaye anajua kila wazo letu. Kama Daudi alivyotambua, “Maarifa hayo ni ya ajabu mno kwangu” (Zaburi 139:6). Tukizungumza kitaalamu, kama viumbe wenye kikomo, hatutaweza kamwe kufahamu kikamilifu maajabu ya Mungu. Kama vile Yehova Mwenyewe alivyosema, “Mawazo yangu si mawazo yenu, wala njia zenu si njia zangu…. Kwa maana kama vile mbingu zilivyo juu sana kuliko nchi, kadhalika njia zangu zi juu sana kuliko njia zenu, na mawazo yangu kuliko mawazo yenu” (Isaya 55:8-9). Hata hivyo, ni jinsi gani tunashukuru kwamba Mungu alichagua kutufunulia mambo fulani kumhusu Yeye (Kumbukumbu la Torati 29:29; 1 Wakorintho 2:10-16), ambayo, kadiri inavyowezekana kibinadamu, tunaweza kuyajua. Yeye ni upendo (1 Yohana 4:8). Ana mantiki (1 Wakorintho 14:33). Yeye ni mwadilifu (Matendo 10:34-35). Anastahili sifa zote, heshima, na utiifu (Zaburi 18:3; Mathayo 10:34-39). Yeye ni kila kitu ambacho Neno Lake lililovuviwa hufunua kwamba Yeye ni.

Hata hivyo, mara nyingi vifungu vya Maandiko hutajwa na wachambuzi wa Biblia kuwa “uthibitisho” wa makosa ya Kitabu hicho na picha yenye kupingana ambayo inadaiwa kwamba waandikaji waliopuliziwa walichora kuhusu Mungu. Katika mjadala wake na Kyle Butt wa 2009 kuhusu kuwepo kwa Mungu, Dan Barker asiyeamini kuwa kuna Mungu alitumia karibu theluthi mbili ya hotuba yake ya ufunguzi ya dakika 15 akiorodhesha madai 14 ya “kutopatana” kati ya mistari ya Biblia inayorejelea sifa na matendo mbalimbali ya Mungu. Nne kati ya hizo 14 “migogoro” zilitoka katika kitabu cha Mwanzo (Butt na Barker, 2009). Dennis McKinsey, katika kitabu chake kiitwacho Biblical Errancy, alitumia kurasa 44 kuorodhesha mashtaka mengi dhidi ya Mungu na maelezo ya Biblia kumhusu. Kurasa kumi na sita kati ya hizo 44 zilirejelea jumla ya mara 37 kwenye vifungu vinavyodaiwa kuwa vya matatizo katika kitabu cha Mwanzo (McKinsey, 2000, pp. 133-177). Kwenye Tovuti yake akijaribu kufichua kwamba Biblia na Mungu wa Biblia ni ulaghai, R. Paul Buchman aliorodhesha “mapingamizi” 83 yanayohusu “Asili ya Mungu” na 142 kuhusu “Sheria za Mungu” (2011). Mara hamsini na moja alirejea Mwanzo.

Legioni ni wale wanaodai kwamba Biblia inachora picha isiyoelezeka na yenye utata ya Mungu. Hata hivyo, Maandiko yanapochunguzwa kwa unyoofu na kwa uangalifu, ukosoaji huo wote wa Muumba na Neno Lake huonyeshwa kuwa ama kutoelewana tu au kupingana kwa njia isiyo ya kweli. Fikiria baadhi ya mashtaka yanayotajwa mara kwa mara dhidi ya Yehova katika Mwanzo.

JE, KWELI YEHOVA ANAJUA KILA KITU?

Vifungu vingi vya Maandiko vinafundisha wazi kwamba Mungu ni mjuzi wa yote. Biblia inatangaza kwamba Bwana “anazijua siri za moyo” ( Zaburi 44:21 ), kwamba macho Yake “yako kila mahali” ( Mithali 15:3 ), na kwamba “Ufahamu wake hauna kikomo” ( Zaburi 147:5 ). Kuhusu Yehova, mtunga-zaburi aliandika pia:

Ee Bwana, umenichunguza na kunijua. Unajua kuketi kwangu na kuondoka kwangu; Unaelewa mawazo yangu kwa mbali. Umeifahamu njia yangu na kulala kwangu, na unazifahamu njia zangu zote. Kwa maana hamna neno ulimini mwangu, lakini tazama, Ee Bwana, wewe wajua kabisa…. Ujuzi huo ni wa ajabu mno kwangu; iko juu, siwezi kuifikia. Ninaweza kwenda wapi kutoka kwa Roho Wako? Au ni wapi ninaweza kukimbilia kutoka kwa uso wako? Nikipanda mbinguni, Wewe uko huko; nikitandika kitanda changu kuzimu, tazama, wewe upo (139:1-4,6-8).

Agano Jipya linasisitiza tena ukweli huu, likisema, “Mungu ni mkuu kuliko mioyo yetu, na anajua mambo yote”         (1 Yohana 3:20). “Hapa hakuna kiumbe kisichoonekana mbele yake, lakini vitu vyote vi uchi na wazi machoni pake yeye ambaye lazima kutoa hesabu kwake” (Waebrania 4:13). Sio tu kwamba anajua yaliyopita na ya sasa, bali pia yajayo (Matendo 15:18; taz. Isaya 46:10). Hakuna kitu nje ya ufahamu wa Mungu.

Ikiwa Mungu anajua (na anaona) kila kitu, wengine wamehoji kwa nini maneno fulani yanapatikana katika Maandiko ambayo yanaonekana kuashiria tofauti. Kwa nini Mungu alimuuliza Kaini kuhusu mahali alipo ndugu yake Abeli ikiwa tayari alijua mahali alipokuwa (Mwanzo 4:6)? Kwa nini Bwana na malaika wake wawili walimwuliza Ibrahimu kuhusu eneo la mke wake ikiwa anajua yote (Mwanzo 18:9)? Na, ikiwa Mungu anajua yote na kuona yote, kwa nini alimwambia Abrahamu kuhusu Sodoma na Gomora: “Nitashuka sasa, nione kama wamefanya sawasawa na kilio kilichonijia; na kama sivyo, nitajua” (Mwanzo 18:21, taz. Mwanzo 22:12)? Ikiwa Mungu ni mjuzi wa yote, kwa nini Angehitaji “kwenda” mahali fulani ili “kuona kama” watu walikuwa waovu au la? Je, kweli Mungu anajua kila kitu?

Kwanza, wakosoaji wanapodai kwamba maswali ambayo Mungu aliuliza Kaini au Sara (au Shetani—rej. Ayubu 1:7; 2:2) yanadokeza kwamba.

Ujuzi wa Mungu ni mdogo, wanachukulia kwamba maswali yote yanaulizwa kwa kusudi la kupata habari pekee. Akili ya kawaida inapaswa kutuambia, hata hivyo, kwamba maswali mara nyingi huulizwa kwa sababu nyingine. Je, tunapaswa kudhani kwamba Mungu hakujua mahali alipo Adamu alipomuuliza, “Uko wapi?” (Mwanzo 3:9). Mwanzoni mwa hotuba ya kwanza ya Mungu kwa Ayubu, Mungu alimuuliza mzee wa ukoo, “Ulikuwa wapi nilipoiweka misingi ya Dunia?” ( 38:4 ). Je, tunapaswa kuamini kwamba Mungu hakujua mahali alipokuwa Ayubu alipoumba ulimwengu? Hakika sivyo! Ni baba gani, ambaye amemwona mtoto wake akifungua mlango wa gari, ambaye hajamuuliza, “Ni nani aliyefanya hivyo?” Ni wazi kwamba baba hakuuliza swali hilo ili kupata habari, bali alitaka kuona ikiwa mwana angekubali jambo ambalo baba alikuwa akilijua muda wote. Mwenye mbwa, ambaye anarudi nyumbani kutoka kazini na kuona mkono wa kochi lake ukiwa umetafunwa vipande-vipande, anaelekeza kwenye kochi na kumuuliza mbwa wake, “Je, ulifanya hivyo?” tunapaswa kufikiri kwamba mwenye nyumba kweli anauliza swali kwa manufaa yake mwenyewe?

Pindi fulani, Yesu alitumia maswali kwa kusudi lilelile. Alipowauliza wanafunzi wa Mafarisayo na Waherode kuhusu ni nani aliyeandikwa kwenye sarafu fulani, ni wazi haikuwa kwa sababu hakujua (Mathayo 22:15-22). Vivyo hivyo, Yesu alipouliza umati uliokuwa ukimsonga, “Ni nani aliyenigusa?” ( Luka 8:45 ), haikuwa kwa sababu mwanamke aliyemgusa alikuwa amefichwa kutoka Kwake ( Luka 8:47 ). Yesu alijua kwamba mwanamke huyo alikuwa amepona kwa kugusa vazi lake kabla hata hajakiri kumgusa (Marko 5:32). Hivyo, swali lake lilikusudiwa kuleta usikivu kwa imani yake kuu na uwezo wake mkuu (Marko 5:34). Hakika, kwa vyovyote vile maswali ambayo Mungu huwauliza wanadamu si dalili ya kuwa kwake chini ya uungu.

Namna gani maneno ya Yehova kwa Abrahamu yaliyorekodiwa katika Mwanzo 18:21? Je, hakujua hali ya Sodoma na Gomora kabla ya ziara ya wajumbe Wake (Mwanzo 18:22; 19:1-29)? Je, ilimbidi “kujifunza” kama wakaaji wa miji hii miwili walikuwa waovu kama wengine walivyosema? Hakika sivyo. Musa na yule mwandikaji mwingine wa Biblia kutumia maneno kama vile “Nitajua” (Mwanzo 18:21) au “sasa najua” (Mwanzo 22:12) kuhusiana na Mungu, kwa hakika ni kwa manufaa ya mwanadamu. Kote katika Biblia, matendo ya mwanadamu (kama vile kujifunza) mara kwa mara yanahusishwa na Mungu kwa madhumuni ya kuwasaidia viumbe wenye kikomo kumwelewa vyema. Lugha ya aina hii inaitwa anthropomorphic (maana yake “umbo la mwanadamu”). Yehova ‘aliposhuka ili kuona jiji na mnara’ uliojengwa kwenye Babeli ( Mwanzo 11:5 ), haikuwa kwa kusudi la kupata ujuzi. Semi za kianthropomorphic kama hizi hazikusudiwi kupendekeza kwamba Mungu hajui kila kitu kikamilifu. Badala yake, kama katika kisa cha Babeli, maneno kama hayo yalitumiwa kuonyesha kwamba Yeye alikuwa “rasmi na kimahakama akiichukua hali hiyo chini ya uangalizi wa moja kwa moja na uangalizi, ilipokuwa imekuwa wazi sana kwamba kulikuwa na hatari (kama katika siku za Nuhu) kwamba ukweli wa ufunuo wa Mungu ungeweza kufutika kabisa kama ungeachwa uendelee” (Morris, 1976). Mwenyezi Mungu alitembelea Sodoma na Gomora inaelekea “kwa ajili ya kuonekana, ili watu wajue moja kwa moja kwamba Mungu alikuwa ameona hali kamili kabla ya kutenda katika hukumu” (Morris, p. 342). Kama vile Jamieson, Fausset, na Brown walivyoona katika ufafanuzi wao juu ya Mwanzo: “Miji hii ilipaswa kufanywa kielelezo kwa enzi zote zijazo za ukali wa Mungu, na kwa hiyo uthibitisho wa kutosha uliotolewa kwamba hukumu haikuwa ya haraka wala kupita kiasi (Eze 18:23; Yer 18:7)” (1997).

Sawa na jinsi Mungu anavyomwagiza mwanadamu asali na “kujulisha” kwake maombi yetu kwa manufaa yetu (Wafilipi 4:6), ingawa kwa kweli tayari anajua sala na mahitaji yetu kabla hayajatamkwa (Mathayo 6:8), kwa faida yetu Mungu ajuaye yote nyakati fulani husemwa katika lugha inayokubalika kuwa anapata ujuzi.

JE, JINA LA MUNGU “YEHOVA” LILIJUZWA KWA WABABU?

Wenye shaka hawakosoi tu fundisho la Biblia kuhusu ujuzi wa Mungu; pia wanachambua kile ambacho Maandiko husema mwanadamu amejua (kupitia ufunuo kutoka kwa Mungu) hapo awali. Ungeona kuwa ni ajabu ikiwa mtu uliyemjua sana kwa miaka mingi angesema, “hukumjua.” Unaweza kudhani rafiki huyu amekuwa mwongo au kichaa ikiwa alionyesha kuwa hujui jina lake, ingawa umejua jina lake la kwanza na la mwisho kwa miaka mingi. Watu wenye kutilia shaka hudai kwamba tunapaswa kuhangaishwa vivyo hivyo na yale ambayo Biblia husema, kwa sababu inaonyesha kwamba Abrahamu, Isaka, na Yakobo hawakumjua Mungu kwa jina Lake, Yehova, ingawa kitabu cha Mwanzo kinaonyesha kwamba walimjua.

Baada ya Musa kumtembelea Farao kwa mara ya kwanza kuhusu kuachiliwa kwa Waisraeli kutoka utumwani, Mungu alimhakikishia Musa kwamba Waisraeli wangewekwa huru. Kisha akaongeza hivi: “Mimi ni Yehova: nami nimemtokea Ibrahimu, na Isaka, na Yakobo, kama Mungu Mwenyezi;lakini kwa jina langu Yehova sikujulikana kwao” (Kut. 6:2-3, KUMBUKA: Maandiko yote yaliyonukuliwa katika sehemu hii yametolewa katika Biblia ya American Standard Version). Ugumu ambao Biblia ilisoma yaliyo na maneno haya ni kwamba jina “Yehova” (Kiebrania Yahweh; lililotafsiriwa BWANA katika matoleo mengi ya kisasa) linapatikana takriban mara 160 katika kitabu cha Mwanzo. Zaidi ya hayo, neno “Yehova” limetumiwa kati ya Mwanzo sura ya 12-50 (ambayo inahusu hasa familia ya Abrahamu, Isaka, na Yakobo) zaidi ya mara 100.

Baada ya Mungu kutoa kondoo dume ili Abrahamu amtolee dhabihu (badala ya mwanawe, Isaka) kwenye Mlima Moria, Mwanzo 22:14 inasema, “Abrahamu akapaita mahali pale Yehova-yire. Kama inavyosemwa hadi leo, katika mlima wa Yehova itatolewa” (imeongezwa). Miaka mingi baadaye, Isaka alimwuliza mwanawe Yakobo (ambaye alikuwa akimdanganya baba yake kwa matumaini ya kupokea baraka), “Imekuwaje wewe kuipata upesi namna hii, mwanangu? Akasema, kwa sababu Yehova Mungu wako ameniletea upesi” (Mwanzo 27:20). Mungu angewezaje kumwambia Musa kwamba “kwa jina langu Yehova sikujulikana kwao” ( Kutoka 6:3 ), ikiwa Abrahamu, Isaka, na Yakobo walijua vizuri jina Yehova, na hata walilitumia katika mazungumzo yao? Je, Mungu ni mwongo? Je, Biblia inajipinga yenyewe kuhusu jambo hili? Ni jibu gani linalofaa linaweza kutolewa?

Hakuna kukanusha ukweli kwamba Ibrahimu, Isaka, na Yakobo walilijua jina la Mungu, Yehova (Yahweh) [rej. Mwanzo 15:7; 22:14,24-35,40,42,48,56; 24:50,51; 26:22; 27:20; 49:18; nk]. Kama John J. Davis alivyoandika: “[Mimi] katika kitabu cha Mwanzo…jina la Yahweh linatambulishwa kwa njia ambayo inazuia kabisa dhana kwamba linatumiwa kwa njia ya kawaida, au kwamba ni chochote isipokuwa akaunti sahihi ya tukio na neno halisi lililotumika” (Davis, 1963, 4[1]:34). Kulingana na hesabu ya mara ambazo neno (Yahweh) linapatikana katika Mwanzo, na njia mbalimbali ambazo lilitumiwa, kutia ndani kuwa sehemu ya majina ya mchanganyiko ambayo yana maana hususa (k.m., Yehova-jireh, linalomaanisha “Yehova atatoa”), si jambo la hekima kubishana kwamba wazee wa ukoo katika Mwanzo hawakujua jina Yehova. Kwa hivyo ni jibu gani kwa shida hii inayodaiwa?

Ingawa wachambuzi wa Biblia na watu wasioamini wanaweza kudhihaki jitihada zozote za kueleza maneno ya Musa, ambayo wanaamini kwamba hayawezi kusuluhishwa, ukweli ni kwamba, kuna maelezo yanayopatana na akili. Maneno “kulijua jina la Yehova” au “kumjua Yehova” mara nyingi yanamaanisha mengi zaidi ya kujua tu jina na kuwako Kwake.Badala yake, “kujua” (kutoka kwa neno la Kiebrania yada) mara nyingi humaanisha kujifunza kupitia uzoefu. Samweli alipokuwa mvulana, Biblia inafunua kwamba “alihudumu mbele/za Yehova” ( 1 Samweli 2:18; 3:1 ), na “alizidi kupata kibali kwa Yehova na kwa wanadamu pia” ( 2:26 ). Baadaye, hata hivyo, tunajifunza kwamba “Samweli alikuwa hamjui BWANA bado, wala neno la BWANA lilikuwa bado halijafunuliwa kwake” (1 Samweli 3:7). Kwa njia moja, Samweli “alimjua” Yehova mapema, lakini kuanzia 1 Samweli 3:7 uhusiano wake na Mungu ulibadilika. Kuanzia hatua hii na kuendelea alianza kupokea mafunuo ya moja kwa moja kutoka kwa Mungu ( 1 Samweli 3:11-14; 8:7-10,22; 9:15-17; 16:1-3; nk.). Akilinganisha uhusiano huo mpya pamoja na Mungu na uhusiano wake wa awali na ujuzi wake juu Yake, mwandikaji wa 1 Samweli angeweza kusema kwamba kabla ya hapo “Samweli alikuwa bado hamjui Yehova” ( 3:7 ).

Kulingana na Gleason Archer, usemi “kujua kwamba mimi ni Yehova” (au “kujua jina la Yehova”) hupatikana katika Agano la Kale angalau mara 26, na “katika kila kisa humaanisha kujifunza kwa uzoefu halisi kwamba Mungu ni Yahweh” (1982, kur. 66-67). Katika kitabu cha Kutoka pekee, usemi “kujua” (yada) hupatikana mara tano kuhusiana na Yehova, na “[i] katika kila kisa hudokeza ujuzi wa uzoefu wa nafsi na nguvu za Yahweh pia. Katika kila hali maarifa ya Yahweh yanaunganishwa na tendo au tendo fulani la Yahweh ambalo kwa njia fulani hufichua nafsi yake na nguvu zake” (Davis, 4[1]:39). Kwa mfano, katika mojawapo ya vifungu ambavyo vimechambuliwa sana, Mungu alisema hivi: “Nitawachukua ninyi kuwa watu wangu, nami nitakuwa Mungu wenu; nanyi mtajua ya kuwa mimi ndimi BWANA, Mungu wenu, niwatoaye kutoka chini ya mizigo ya Wamisri” (Kutoka 6:7, emp. imeongezwa). Baadaye, baada ya Mungu kutuma mapigo kumi juu ya Wamisri (Kutoka 7:14-12:30), kugawanya Bahari ya Shamu (Kutoka 14), na kufanya kimuujiza maji machungu kuwa matamu (Kutoka 15:22-25), alimwambia Musa, “Nimesikia manung’uniko ya wana wa Israeli, mtakula nao asubuhi, nanyi mtakula nao asubuhi; mkate: na mtajua ya kuwa mimi ndimi Yehova Mungu wenu” (Kutoka 16:11-12). Baada ya majuma kadhaa zaidi, Mungu alimwambia Musa kwenye Mlima Sinai hivi: “Nao watajua ya kuwa mimi ndimi Yehova Mungu wao, niliyewatoa katika nchi ya Misri, ili nipate kukaa kati yao: Mimi ndimi Yehova Mungu wao” (Kutoka 29:46, Emp. aliongeza). Je, Waisraeli hawakujua Yehova alikuwa Nani wakati huo? Bila swali, walifanya hivyo. “Walikuwa tayari wamejifunza kwake kama mkombozi; sasa wangemjua Yeye kama mtoaji wao” (Davis, 4[1]:39).

Ona pia yale ambayo Isaya alitabiri karne nyingi baada ya wakati wa Musa.

Basi sasa, ninafanya nini hapa, asema Bwana, nikiwaona watu wangu? Inachukuliwa bure? Watawala juu yao wanapiga yowe, asema Yehova, na jina langu linatukanwa daima mchana kutwa. Kwa hiyo watu wangu watalijua jina langu; kwa hiyo (watajua) siku hiyo ya kuwa mimi ndimi nisemaye; tazama, ni mimi (Isaya 52:5-6).

Zaidi ya miaka 100 baadaye, baada ya Yuda kuingia katika utekwa wa Babiloni, Mungu alitabiri kuhusu kurudi kwao Yudea na kusema nao kupitia nabii Yeremia. Alisema: “Kwa hiyo, tazama, nitawajulisha, mara hii moja nitawajulisha mkono wangu na nguvu zangu; nao watajua ya kuwa jina langu ni Yehova” (Yeremia 16:21, emp. imeongezwa). Je, tunapaswa kukusanya kutokana na kauli hizi kwamba Israeli na Yuda hawakujua jina la Mungu (Yehova) kabla ya wakati huu katika historia yao? Hakika sivyo. Kwa wazi, jambo jingine linamaanishwa na usemi “kujua (au kutojua) jina la Yehova.” Kwa kweli, ni nahau ya Kiebrania ambayo “kwa ujumla huashiria ujuzi wa tendo fulani au sifa fulani ya Yahweh kama inavyofichuliwa katika kushughulika kwake na wanadamu” (Davis, 4[1]:40; ona pia Bullinger, 1898, p. 554).

Hata katika nyakati za kisasa inawezekana kwa mtu kujua jina au ofisi ya mtu bila “kumjua” mtu huyo (au kuelewa ofisi yake). Hebu fikiria kundi la wageni ambao hawakuwahi kusikia kuhusu Michael “Air” Jordan kabla ya kukutana naye kwenye kongamano fulani miaka michache baada ya kustaafu kutoka NBA. Huenda wakajua jina lake kwa maana moja, lakini pia inaweza kusemwa kwamba kwa jina lake “Air Jordan” hawakumjua. Ni baada tu ya kwenda kwenye ukumbi wa mazoezi na kumtazama akidumisha mpira wa vikapu kwa kuruka (au “kuruka” angani) kutoka kwenye mstari wa kutupa bila malipo, na kumwona akiwa amevalia viatu vyake vya asili vya “Air Jordan,” ndipo kikundi kingeanza kuelewa jina “Air Jordan.”

Ni kweli kwamba kwa mtazamo wa kwanza, marejezo mengi ya “Yehova” katika kitabu cha Mwanzo yanaweza kuonekana kuwa yanapingana na Kutoka 6:3 . Hata hivyo, mtu anapotambua kwamba nahau ya Kiebrania “kujua” (na hasa “kujua” jina) mara nyingi humaanisha zaidi ya ufahamu tu wa mtu, basi ugumu huo hutoweka. Abrahamu, Isaka, na Yakobo walimjua Mungu kuwa Muumba na Mtawala mkuu wa Ulimwengu. Lakini karne nyingi baadaye, Mungu alipotimiza ahadi zilizotolewa kwa wazee hao wa ukoo kwa kukomboa taifa la Israeli kutoka katika utumwa wa Misri, ndipo maana kamili ya jina Yehova ingejulikana.

JE, MUNGU ALIMJARIBU IBRAHIMU?

Mojawapo ya vifungu vilivyochambuliwa zaidi katika karne zote katika kitabu cha Mwanzo ni sura ya 22. Katika miaka ya hivi karibuni, mchambuzi wa Biblia asiyechoka Dan Barker amedai kwamba “anajua” Mungu wa Biblia hawezi kuwako kwa sababu “kuna sifa/tabia zisizopatana za Mungu zilizo katika kitabu hiki [Biblia—EL] zinazokataza kuwapo Kwake.” Mojawapo ya maandiko ambayo Barker anayataja mara kwa mara kama uthibitisho wa picha ya Biblia inayodaiwa kutoendana ya Mungu ni aya ya kwanza ya Mwanzo 22 (Barker, 1992, p. 169; Barker, 2008, p. 230; Butt and Barker, 2009). Kulingana na tafsiri ya King James ya kifungu hiki, Mwanzo 22:1 inathibitisha kwamba “Mungu alimjaribu Ibrahimu” (KJV) ili amtoe dhabihu mwanawe Isaka. Hata hivyo, kwa kuwa andiko la Yakobo 1:13 linasema: “Mtu ajaribiwapo, asiseme, ninajaribiwa na Mungu; kwa maana Mungu hawezi kujaribiwa na maovu, wala yeye hamjaribu mtu awaye yote” (KJV).

Ikiwa Mwanzo 22:1 kweli ilifundisha kwamba Mungu alimjaribu Ibrahimu kufanya uovu na dhambi, basi Mungu wa Biblia anaweza kuwa “mduara wa mraba,” yaani, kupingana kwa mantiki. Lakini, ukweli wa mambo ni kwamba, Mungu hakumjaribu Abrahamu kufanya uovu. Barker na wengine wameunda hoja hii kulingana na King James Version na maana moja pekee ya neno la Kiebrania (nissâ) ambalo linatumika katika Mwanzo 22:1. Ingawa neno linaweza kumaanisha “kujaribu,” maana mbili za kwanza ambazo Brown, Driver, na Briggs wanatoa kwa niss katika Lexicon yao ya Hebrew and English Lexicon of the Old Testament ni “kujaribu, kujaribu” (1993). Vile vile, Lexicon ya Theological of the Old Testament (1997) inafafanua neno kwa urahisi “kujaribu” (Jenni na Westermann, 1997, 2:741-742). Kamusi ya Theological ya Agano la Kale inakubali kwamba niss inatafsiriwa vyema zaidi, iwe katika miktadha ya kilimwengu au ya kitheolojia, kama “jaribio” (Botterweck, et al., 1998, 9:443-455). Kwa sababu hii, takriban tafsiri zote kuu katika siku za hivi karibuni, ikiwa ni pamoja na NKJV, NASB, ESV, NIV, na RSV, hutafsiri Mwanzo 22:1 kwa kutumia neno “kujaribiwa,” bila kujaribiwa.

Daudi alipovaa silaha za Mfalme Sauli kabla ya kupigana na Goliathi, mchungaji alitambua: “Siwezi kutembea na hawa, kwa maana sijawajaribu” (1 Samweli 17:39). Kwa wazi, jaribio hili halikuwa na uhusiano wowote na Daudi “kujaribu” silaha zake; hakuwa amejaribu au kujaribu silaha za Sauli hapo awali. Mungu aliwaongoza Waisraeli katika kipindi cha miaka 40 ya kutanga-tanga jangwani “ili kuwanyenyekeza… na kuwajaribu” (Kumbukumbu la Torati 8:2), sio kuwajaribu kuwajaribu.

katika. Angalia pia tofauti katika Kutoka 20:20 kati ya (1) Mungu kumjaribu mwanadamu na (2) kujaribu kumfanya mwanadamu kutenda dhambi. Baada ya kuwapa Waisraeli Amri Kumi, Musa alisema hivi: “Msiogope; kwa maana Mungu amekuja ili kuwajaribu (nissâ) , na hofu yake iwe mbele yenu, ili msifanye dhambi” (Kutoka 20:20, emp. imeongezwa). Ikiwa mtu angetumia mawazo ya Barker kwamba nissâ lazima inamaanisha “kujaribu,” bila kujali muktadha, basi angelazimika kufasiri Kutoka 20:20 kumaanisha kwamba Mungu aliwajaribu Waisraeli watende dhambi, ili wasitende dhambi—jambo ambalo lingekuwa tafsiri ya kipuuzi.

Wakati mtu anafasiri Biblia, au kitabu kingine chochote, bila kutambua kwamba maneno yana maana mbalimbali na yanaweza kutumiwa katika maana mbalimbali, tafsiri yenye mantiki haiwezekani. Mengi yanayodaiwa kupingana ya Biblia yanaelezewa kwa urahisi kwa kukiri kwamba maneno yanatumiwa kwa njia mbalimbali (kama yanavyotumika leo). Je, neno linapaswa kuchukuliwa kihalisi au kwa njia ya mfano? Je, neno katika sehemu moja lazima liwe na maana sawa kabisa linapokuwa katika muktadha mwingine, au linaweza kuwa na maana tofauti? Iwapo Waamerika wanaozungumza Kiingereza wanaweza kuzungumza kwa njia inayoeleweka kuhusu kukimbia  dukani katika karne ya 21  kwa kuendesha gari, au kama tunaweza kuwasiliana kwa urahisi kuhusu kuegesha kwenye njia za gari na kwenye njia za kuegesha, kwa nini baadhi ya watu huwa na wakati mgumu kuelewa njia mbalimbali ambazo maneno yalitumiwa katika nyakati za Biblia? Je, inaweza kuwa kwamba wakosoaji wengine wa Biblia kama Barker wana mwelekeo wa kufasiri Maandiko isivyo sawa? Ushahidi unaonyesha kwamba ndivyo hasa kinachotokea.

Badala yake kisha kupingana na Yakobo 1:13 , Mwanzo 22:1 kwa kweli inalingana kikamilifu na yale ambayo Yakobo aliandika karibu na mwanzo wa waraka wake: “Ndugu zangu, hesabuni ya kuwa ni furaha tupu, mkiangukia katika majaribu mbalimbali, mkijua ya kuwa kujaribiwa kwa imani yenu huleta saburi. Lakini saburi na iwe na kazi kamilifu, mpate kuwa wakamilifu na watimilifu, bila kupungukiwa na kitu” (1:2-4, emp. aliongeza). Kwa kumwagiza Ibrahimu amtoe dhabihu mwanawe aliyeahidiwa (rej. Waebrania 11:17), Mungu alimpa Ibrahimu nafasi nyingine ya kuthibitisha uaminifu wake Kwake, wakati huohuo Abrahamu alitumia jaribu hili kuendelea kusitawisha imani iliyokamilika zaidi na kukomaa.

KUMWONA YEHOVA “USO KWA USO”

Shambulio lingine ambalo watu wenye kutilia shaka wamefanya dhidi ya Mungu, Mwanzo, na waandikaji waliopuliziwa, linahusu mafundisho ya Mungu ya theophanies. Katika kitabu chote cha Mwanzo, Musa aliandika mahali ambapo Yehova ‘alionekana’ kwa wanadamu mara kadhaa. Alimtokea Ibrahimu akiwa na umri wa miaka 75 hivi (12:7). Alimtokea tena kama robo ya karne baadaye (17:1). Kabla ya uharibifu wake wa Sodoma na Gomora, Mungu alimtokea Ibrahimu huko Mamre (18:1). Bwana pia aliwatokea Isaka na Yakobo (26:2; 26:24; 35:9). Katika Mwanzo 32:30, baada ya kushindana mweleka na Mungu, Yakobo hata akapaza sauti, “Nimemwona Mungu uso kwa uso”. Mwonekano kama huo wa Yehova katika Mwanzo umesababisha wengine kutilia shaka kutegemeka kwa Biblia, na hasa kitabu cha Mwanzo ( Wells, 2012). Je, Mungu angewezaje kumtokea mwanadamu, na kuzungumza naye “uso kwa uso,” wakati vifungu vingine vya Biblia vinafundisha waziwazi kwamba uso wa Mungu hauwezi kuonekana (Kutoka 33:20-23; Yohana 1:18; 1 Yohana 4:12)?

Ingawa katika nyakati za kisasa maneno hutumiwa kwa ukawaida katika maana nyingi tofauti (k.m., moto na baridi, nzuri na mbaya), wachambuzi wa Biblia wamepuuza uwezekano wa kwamba maneno katika vifungu vilivyotajwa yalitumiwa kwa njia mbalimbali. Katika Maandiko yote, hata hivyo, mara nyingi maneno hutumiwa kwa njia tofauti. Katika Yakobo 2:5, neno “maskini” linarejelea utajiri wa mali, ambapo neno “tajiri” linahusiana na hali njema ya kiroho ya mtu (Lyons, 2006). Katika Wafilipi 3:12, 15, Paulo alitumia neno “kamilifu” (NASB) katika maana tofauti. Ingawa Paulo alikuwa amefikia ukomavu wa kiroho (“ukamilifu”) katika Kristo (mst. 15), alikuwa bado hajafikia “jambo la mwisho, thawabu ya mshindi wa mwito wa mbinguni katika Kristo Yesu” (Schippers, 1971, 2:62; taz. Wafilipi 3:9-11). Vivyo hivyo, katika maana moja, mwanadamu amemwona Mungu, lakini katika maana nyingine hajamwona.

Fikiria sura ya kwanza ya Yohana ambapo tunajifunza kwamba hapo mwanzo Yesu alikuwa pamoja na Mungu na “alikuwa Mungu” (1:1; taz.14,17). Ingawa Yohana aliandika kwamba Yesu “alifanyika mwili, akakaa kwetu” ( 1:14 ), alionyesha sentensi nne tu baadaye kwamba “hakuna mtu aliyemwona Mungu wakati wo wote” ( 1:18; 1 Yoh. 4:12 ). Je, Yesu Alikuwa Mungu? Ndiyo. Je, mwanadamu alimwona Yesu? Ndiyo. Kwa hiyo ni katika maana gani mwanadamu hajamwona Mungu? Hakuna mwanadamu ambaye amewahi kumwona Yesu katika sura Yake ya kweli (yaani, kama Kiumbe wa roho [Yohana 4:24] katika utimilifu Wake wote, utukufu, na fahari). Wakati Mungu, Neno, alipotokea Duniani miaka 2,000 iliyopita, alikuja katika umbo lililofunikwa. Katika barua yake kwa kanisa la Filipi, mtume Paulo alitaja kwamba Kristo—Aliyekuwako mbinguni “katika namna ya Mungu”—“alijifanya kuwa hana sifa,” na kuchukua “mfano wa wanadamu” ( 2:6-7 ). Wanadamu waliona mfano halisi wa uungu Yesu alipokuwa akiishi duniani katika umbo la mwanadamu. Wanadamu waliona “Neno” ambaye “alifanyika mwili.” Vivyo hivyo, Yakobo ‘alipopigana na Mungu’ ( Mwanzo 32:28 ). Aliona tu namna ya Mungu, si ya kiroho, isiyoonekana, na ya kila mahali.

Mungu anayezijaza mbingu na nchi (Yeremia 23:23-24).

Lakini vipi kuhusu kauli hizo zinazoonyesha kwamba mwanadamu aliona au kusema na Mungu “uso kwa uso”? Yakobo alisema, “Nimemwona Mungu uso kwa uso” (Mwanzo 32:30). Gideoni alitangaza: “Nimemwona Malaika wa Bwana uso kwa uso” (Waamuzi 6:22). Kutoka 33:11 inathibitisha kwamba “Bwana alisema na Musa uso kwa uso, kama vile mtu asemavyo na rafiki yake.” Kwanza, ingawa watu hawa walishuhudia mambo makuu na ya kutisha, bado waliona tu madhihirisho ya Mungu na sehemu ya utukufu wake (rej. Kutoka 33:18-23). Pili, maneno “uso kwa uso” na “uso kwa uso” yanatumiwa kwa maana tofauti katika Maandiko. Ingawa Kutoka 33:11 hufunua kwamba Mungu alizungumza na Musa “uso kwa uso,” mistari tisa tu baadaye Mungu alimwambia Musa, “Huwezi kuuona uso Wangu; kwa maana hakuna mtu atakayeniona na kuishi” (33:20). Je, tunapaswa kuamini kwamba mwandishi wa kitabu cha Kutoka alikuwa mpotovu na mzembe kiasi kwamba aliandika kauli zinazopingana ndani ya aya tisa tu za kila mmoja wao? Hakika sivyo. Je, basi Biblia inamaanisha nini inaposema kwamba Mungu “alijua” ( Kumbukumbu la Torati 34:10 ), “alisema na” ( Kutoka 33:11 ), na “kumwona” mwanadamu “uso kwa uso” ( Mwanzo 32:30 )?

Jibu la kimantiki linaweza kupatikana katika Hesabu 12. Haruni na Miriamu walikuwa wamesema dhidi ya Musa na kwa kiburi wakauliza: “Je! kweli Bwana amesema kwa mkono wa Musa peke yake? Hakusema kupitia sisi pia?” (Hesabu 12:2). Kisha Mungu akawatokea Haruni na Miriamu, akisema: “Akiwapo nabii kati yenu, Mimi, Bwana, nitajijulisha kwake katika maono; Ninazungumza naye katika ndoto. Sivyo ilivyo kwa mtumishi wangu Musa; Yeye ni mwaminifu katika nyumba Yangu yote. Ninasema naye uso kwa uso, kwa uwazi, wala si kwa mafumbo; naye huiona sura ya Bwana” (Hesabu 12:6-8, emp. imeongezwa). Ona tofauti hiyo: Mungu alisema na manabii wa Israeli kupitia maono na ndoto, lakini alizungumza na Musa, “si kwa mafumbo,” bali “waziwazi.” Kwa maneno mengine, Mungu, Ambaye kamwe hakuonyesha uso Wake kwa Musa ( Kumbukumbu la Torati 33:20 ), hata hivyo alimruhusu Musa kuona “baadhi ya uthibitisho usio na shaka wa kuwapo Kwake kwa utukufu” ( Jamieson, et al., 1997), na kuzungumza naye “uso kwa uso, kama vile mtu azungumzavyo na rafiki yake” ( 33:11 ), yaani, Alizungumza na Musa moja kwa moja.

HITIMISHO

Kitabu cha Mwanzo wala Biblia nzima haifunui “sifa zisizopatana za Mungu” kama watu wenye kutilia shaka siku hizi wanavyodai. Kwa hakika, maoni mengi ya maadui wa Mungu yanadhihirisha jinsi walivyoitendea Kweli kwa hila, isiyo ya uaminifu (rej. 2 Wakorintho 4:2; 2 Timotheo 2:15). Fikiria juu yake: Ikiwa wakosoaji wanaweza kufanya kazi “bega kwa bega” na mwenzako bila kufanya kazi kwa inchi kutoka kwake (Barker, 2008, uk. 335), au ikiwa anaweza kuona “jicho kwa jicho” na mtu asiyeamini kuwa kuna Mungu bila kuangalia macho ya mtu asiyeamini kuwa kuna Mungu, basi hawawezi kuelewa kwamba, kwa mfano, Mungu angeweza kuzungumza “uso kwa uso” na nabii wake wa zamani, kuwafunulia kwa ukamilifu. “uso”? Hakika, ni madai yasiyolingana ya mkosoaji ambayo yanapaswa kuchunguzwa. Yeye hukubali kwa utayari tofauti zinazoeleweka, zisizo tofauti katika maandishi mengi ya kisasa, na bado anapinga kwa sauti kubwa tofauti zinazofanana za kimantiki, zinazoelezeka katika Maandiko.

Madai ya watu wenye kutilia shaka hayathibitishi kwa vyovyote kwamba Mungu wa Biblia hayupo au kwamba Biblia haiwezi kutegemeka. Kwa kweli, kinyume chake ni kweli. Kadiri wakosoaji wanavyojaribu Maandiko, wakijaribu kutafuta dosari za kila aina, ndivyo ushahidi zaidi unavyokuja kubainika kwamba kwa hakika yana asili ya Kimungu (ona Butt, 2007).

“Majani yanyauka, ua lanyauka, bali neno la Mungu wetu hudumu milele” (Isaya 40:8).

MAREJEO

Archer, Gleason L. (1982), Encyclopedia of Bible Difficulties (Grand Rapids, MI: Zondervan).

Barker, Dan (1992), Kupoteza Imani katika Imani (Madison, WI: Freedom From Religion Foundation).

Barker, Dan (2008), bila kumcha Mungu (Berkeley, CA: Ulysses Press).

Botterweck, G. Johannes, Helmer Ringgren, na Heinz-Josef Fabry (1998), Kamusi ya Kitheolojia ya Agano la Kale (Grand Rapids, MI: Eerdmans).

Brown, Francis, S.R. Driver, na Charles B. Briggs (1993), Lexicon ya Kiebrania na Kiingereza ya Agano la Kale (Electronic Database: Biblesoft).

Buchman, R. Paul (2011), “Mikanganyiko 1001 na Tofauti katika Biblia za Kikristo,” http://www.1001biblecontradic-tions.com/index.html.

Bullinger, E.W. (1898), Takwimu za Hotuba Zinazotumika katika Biblia (Grand Rapids, MI: Baker, 1968 iliyochapishwa tena).

Butt, Kyle (2007), Tazama! Neno la Mungu (Montgomery, AL: Apologetics Press).

Butt, Kyle na Dan Barker (2009), Mjadala wa Butt/Barker: Je, Mungu wa Biblia Yupo?(Montgomery, AL: Apologetics Press).

Davis, John J. (1963), “The Patriarchs’ Knowledge of Jehovah: A Critical Monograph on Exodus 6:3,” Grace Theological Journal, 4[1]:29-43, Winter.

Jamieson, Robert, na al. (1997), Jamieson, Fausset, Brown Bible Commentary (Hifadhi ya Kielektroniki: Biblesoft).

Jenni, Ernst na Claus Westerman (1997), Lexicon ya Theological of the Old Testament (Peabody, MA: Hendrickson).

Lyons, Eric (2006), “Kujibu Madai,” Apologetics Press, https://www.apologeticspress.org/APContent.

aspx?category=11&article=539.

McKinsey, C. Dennis (2000), Hitilafu ya Kibiblia (Amherst, NY: Vitabu vya Prometheus).

Morris, Henry M. (1976), Rekodi ya Mwanzo (Grand Rapids, MI: Baker).

Schippers, R. (1971), Telos, The New International Dictionary of New Testament Theology, ed. Colin Brown (Grand Rapids, MI: Zondervan).

Wells, Steve (2012), Biblia yenye Ufafanuzi wa Skeptic, http://skepticsannotatedbible.com/contra/seen.html.

---

Published April 4, 2025