Kristo wa Kihistoria—Ukweli au Hadithi tu?

Watoto na watu wazima wengi hutambua kwa urahisi jina la Yesu Kristo. Wengi hata wanaweza kusimulia hadithi ya maisha Yake. Pia yanatambulika kwa urahisi ni majina ya Peter Pan na Rumpelstiltskin. Na watu wengi wanaweza kuhusisha “ukweli” wa hadithi hizi za hadithi pia. Je, Yesu wa Nazareti ni mhusika wa kubuniwa anayestahili kujumuishwa katika orodha iliyo na waganga wa ajabu, wauaji wa joka wenye ujasiri, na mashujaa wa wavulana wanaoruka? Daktari maarufu duniani na mkosoaji wa Ukristo kwa muda mrefu, Albert Schweitzer, alijibu kwa “ndiyo” ya sauti alipoandika:

Yesu wa Nazareti ambaye alikuja hadharani kama Masihi, ambaye alihubiri maadili ya Ufalme wa Mungu, ambaye alianzisha Ufalme wa Mbinguni juu ya dunia, na kufa ili kuipa kazi Yake kuwekwa wakfu kwa mwisho, hakuwahi kuwepo. Yeye ni mtu aliyebuniwa kwa busara, aliyejaliwa maisha na uliberali, na kuvikwa teolojia ya kisasa katika vazi la kihistoria (1964, ukurasa 398).

Katika nyakati za kisasa zaidi, aliyekuwa mhubiri-aliyegeuka kuwa asiyeamini kuwapo kwa Mungu Dan Barker amependekeza kwamba “Yesu Agano Jipya ni hekaya” (1992,ukurasa 378). Je, maoni hayo yanategemea uthibitisho wa kihistoria na hivyo yanafaa kuzingatiwa kwa uzito? Au je, yanawakilisha matamanio tu ya wale wanaopendelea kuamini—kwa sababu yoyote ile—kwamba Kristo hakuishi kamwe? Je, Yesu Kristo alikuwa mtu ambaye miguu yake ilichafuka na ambaye mwili wake ulichoka kama wanadamu wengine wote? Kwa bahati nzuri, maswali kama hayo yanaweza kujibiwa kwa kukata rufaa kwa uaminifu kwa ushahidi wa kihistoria unaopatikana.

Mtu wa “kihistoria” ni nini? Martin Kahler alidokeza hivi: “Je, si mtu anayeanzisha na kutoa uvutano wa kudumu? Yeye ni mmoja wa watu wenye nguvu ambao huingilia kati katika mwendo wa matukio” (1896, ukurasa 63). Je, kuna rekodi zozote za kuthibitisha dai la kwamba Yesu Kristo “aliingilia kati matukio” yanayojulikana kuwa historia ya ulimwengu? Hakika wanafanya hivyo.

USHUHUDA WA UADUI

Kwa kupendeza, aina ya kwanza ya rekodi hutoka kwa vile vinavyojulikana kwa kawaida kuwa vyanzo vya “uadui”—waandishi ambao walimtaja Yesu kwa njia isiyofaa au ya dharau. Waandishi kama hao kwa hakika hawakuwa na mwelekeo wa kuendeleza kazi ya Kristo au kwa njia nyingine kuongeza uthibitisho wa kuwapo Kwake. Kwa kweli, kinyume kabisa ni kweli. Walikataa mafundisho Yake na mara nyingi wakamtukana Yeye pia. Kwa hivyo, mtu anaweza kukata rufaa kwao bila malipo ya upendeleo uliojengwa.

Katika kitabu chake, The Historical Figure of Jesus, E.P. Sanders alisema hivi: “Vichapo vingi vya karne ya kwanza vilivyobaki viliandikwa na washiriki wa tabaka ndogo sana la wasomi wa Milki ya Roma. Kwao, Yesu (kama walisikia habari zake hata kidogo) alikuwa tu mzushi na mchawi msumbufu katika sehemu ndogo ya nyuma ya ulimwengu” (1993, ukurasa 49). Sasa ni kwa “tabaka hili ndogo la wasomi wa Dola ya Kirumi” ambapo tunaelekeza mawazo yetu kwa kumbukumbu za kuwepo kwa Kristo.

Tacitus (A.D. 56-117) anapaswa kuwa miongoni mwa mashahidi wengi wenye uadui walioitwa kwenye msimamo. Alikuwa mshiriki wa tabaka la juu la mkoa wa Kirumi mwenye elimu rasmi ambaye alishikilia nyadhifa kadhaa za juu chini ya watawala tofauti kama vile Nerva na Trajan (ona Tacitus, 1952, ukurasa 7). Kitabu chake maarufu, Annals, kilikuwa ni historia ya Roma iliyoandikwa takriban A.D. 115. Katika Annals alisimulia kuhusu Moto Mkuu wa Roma, ambao ulitokea A.D. 64. Nero, maliki wa Kirumi aliyekuwa madarakani wakati huo, alishukiwa na watu wengi kuamuru mji uchomwe moto. Tacitus aliandika:

Nero alitengeneza mbuzi wa Azazeli—na kuwaadhibu kwa    kila uboreshaji Wakristo waliojulikana vibaya sana    (kama walivyoitwa maarufu). Mwanzilishi wao, Kristo,     alikuwa ameuawa katika utawala wa Tiberio na gavana wa     Yudea, Pontio Pilato. Lakini licha ya kudhoofika huku    kwa muda ushirikina mbaya ulikuwa umeanza upya, si tu katika Yudea (ambapo maovu yalianza) bali hata huko      Roma (1952, 15:44, maoni ya mabano katika asili).

Tacitus aliwachukia Wakristo na jina lao, Kristo. Kwa hiyo hakuwa na lolote chanya la kusema kuhusu kile alichokitaja kuwa “ushirikina wenye kufisha.” Alikuwa, hata hivyo, alikuwa na la kusema kulihusu.Ushahidi wake unathibitisha bila shaka yoyote kwamba dini ya Kikristo sio tu kwamba ilikuwa muhimu kihistoria, lakini kwamba Kristo, kama mwanzilishi wake, alikuwa mtu wa kihistoria anayeweza kuthibitishwa wa umashuhuri kiasi kwamba Alivutia usikivu wa mfalme wa Kirumi mwenyewe!

Ushahidi wa ziada wa chuki ulitoka kwa Suetonius, ambaye aliandika karibu A.D. 120. Robert Graves, kama mfasiri wa kazi ya Suetonius, The Twelve Caesars, alitangaza:

Suetonius alikuwa na bahati ya kuwa na ufikiaji tayari wa kumbukumbu za Kifalme na Seneta na kundi kubwa la kumbukumbu za kisasa na hati za umma, na kwa kuwa yeye mwenyewe aliishi karibu miaka thelathini chini ya Kaisari. Habari zake nyingi kuhusu Tiberius, Caligula, Claudius, na Nero zinatoka kwa mashahidi wa matukio yaliyoelezwa (Suetonius, 1957, ukurasa 7).

Ushuhuda wa Suetonius ni kipande cha kuaminika cha ushahidi wa kihistoria. Mara mbili katika historia, Suetonius hasa alimtaja Kristo au wafuasi wake. Kwa mfano, aliandika hivi: “Kwa sababu Wayahudi huko Roma walisababisha machafuko yenye kuendelea kwa uchochezi wa Kresto, [Klaudio] akawafukuza kutoka katika jiji hilo” (Klaudio, 25:4; kumbuka kwamba katika Matendo 18:2 Luka alitaja hili. kufukuzwa na Claudius). Sanders alibainisha kuwa Chrestus ni makosa ya tahajia ya Christos, “neno la Kigiriki linalotafsiri neno la Kiebrania ‘Messiah’” (1993, ukurasa wa 49-50). Suetonius alieleza zaidi: “Adhabu pia zilitolewa kwa Wakristo, dhehebu linalodai imani mpya na potovu ya kidini” (Nero, 16:2). Tena, ni dhahiri kwamba Suetonius na serikali ya Kirumi walikuwa na hisia za chuki dhidi ya Kristo na kundi Lake linalodaiwa kuwa korofi la waasi. Ni dhahiri vile vile kwamba Suetonius (na, kwa kweli, wengi wa Roma) walitambua kwamba Kristo alikuwa mwanzilishi mashuhuri wa dini mpya muhimu kihistoria.

Pamoja na Tacitus na Suetonius, Pliny Mdogo lazima aruhusiwe kuchukua kiti kati ya mashahidi wa Kirumi wenye uadui. Katika takriban A.D. 110-111, Pliny alitumwa na maliki wa Kirumi Trajan ili kutawala mambo ya eneo la Bithinia. Kutoka eneo hili, Pliny aliandikiana barua na maliki kuhusu tatizo ambalo aliona kuwa zito sana. Aliandika hivi: “Sikuwapo katika kesi yoyote ya Wakristo; kwa hivyo sijui adhabu za kimila au uchunguzi na ni mipaka gani inayozingatiwa” (kama ilivyonukuliwa katika Wilken, 1990, uk. 4). Kisha akaendelea kusema:

Huu ndio mwendo ambao nimeuchukua kwa wale walioletwa mbele yangu kama Wakristo. Ninawauliza kama wao ni Wakristo. Wakikubali, narudia swali mara ya pili na ya tatu, nikitishia adhabu ya kifo; ikiwa wataendelea, ninawahukumu kifo (kama ilivyonukuliwa katika Wilken, ukurasa 4).

Pliny alitumia neno “Mkristo” au “Wakristo” mara saba katika barua yake, na hivyo kulithibitisha kuwa neno linalokubalika kwa ujumla ambalo lilitambuliwa na Milki ya Roma na maliki wake pia. Pliny pia alitumia jina “Kristo” mara tatu kurejelea mwanzilishi wa “madhehebu.” Bila shaka ndivyo ilivyo kwamba Wakristo, huku Kristo akiwa mwanzilishi wao, walikuwa wameongezeka kwa njia ambayo ili kuvuta fikira za maliki na mahakimu wake kufikia wakati wa barua ya Pliny kwa Trajan. Kwa kuzingatia uthibitisho huo, haiwezekani kukana uhakika wa kwamba Yesu Kristo alikuwepo na alitambuliwa na maofisa wa juu zaidi katika serikali ya Roma kuwa mtu halisi, wa kihistoria.

Celsus, mwanafalsafa mpagani wa karne ya pili, alianzisha mashambulizi makali dhidi ya Ukristo kwa jina la Mazungumzo ya Kweli (A.D. 178). Katika hati hiyo mbaya, Celsus alidai kwamba Kristo aliishi kwa sababu ya uasherati kati ya Mariamu na mwanajeshi Mroma anayeitwa Panthera. Alipoendelea kukomaa, Yesu alianza kujiita Mungu—tendo, alisema Celsus, ambalo lilifanya ndugu zake Wayahudi wamuue. Ingawa shambulio lake lilikuwa la kudhalilisha, Celsus hakuwahi kufikia hatua ya kupendekeza kwamba Kristo hakuwepo.

Wengine wamejaribu kukataa ushuhuda wa mashahidi hawa wa Kirumi wenye uadui wa historia ya Kristo kwa kupendekeza kwamba “vyanzo vya Kirumi vinavyomtaja vyote vinategemea ripoti za Kikristo” (Sanders, 1993, ukurasa 49). Kwa mfano, katika kitabu chake, The Earliest Records of Jesus, Francis Beare aliomboleza:

Kila kitu ambacho kimeandikwa juu ya Yesu wa historia    kilirekodiwa kwa ajili yetu na watu ambao kwao alikuwa   Kristo Bwana; na hatuwezi kufuta imani yao kutoka kwenye kumbukumbu bila kuzifanya rekodi zenyewe kuwa hazina thamani. Hakuna Yesu anayejulikana kwa historia   isipokuwa yeye ambaye anaonyeshwa na wafuasi wake kama Kristo, Mwana wa Mungu, Mwokozi wa Ulimwengu (1962,      ukurasa   19).

Pendekezo kama hilo ni la ajabu kama vile ni la kuudhi. Sio tu kwamba hakuna ushahidi wa kuunga mkono madai hayo, lakini ushahidi wote unaopatikana unapinga dhidi yake. Zaidi ya hayo, ni msimamo usiokubalika kupendekeza kwamba wanahistoria wa Kirumi wa tabaka la juu wangewasilisha ili kujumuishwa katika kumbukumbu rasmi za historia ya Kirumi (ili zihifadhiwe kwa ajili ya vizazi) ukweli ambao ulihusishwa nao na kabila maarufu la “wapotovu,” “wapotovu.” ,” “ushirikina” wasiofaa.

Hata msomaji wa kawaida anayetazama juu ya ushuhuda wa mashahidi wa Kirumi wenye uadui ambao walitoa ushuhuda wa historia ya Kristo atashangazwa na ukweli kwamba watu hawa wa kale walimwonyesha Kristo kama si Mwana wa Mungu wala Mwokozi wa ulimwengu. Walimvua kwa maneno Uwana Wake, wakaukana utukufu Wake, na kudharau ukuu Wake. Walimweleza kwa watu wa zama zao, na kwa vizazi vyao kama mwanadamu. Hata hivyo, ingawa walikuwa wameweka alama kuhusu ukweli wa Yeye Alikuwa Nani, kupitia caustic diatribes waliandika kwamba Yeye Alikuwa. Na kwa hilo tuna deni kwao.

USHUHUDA WA YESU KATI YA WAYAHUDI

Ingawa ushuhuda mwingi wa uhasama kuhusu kuwapo kwa Yesu ulitoka kwa mashahidi ndani ya Milki ya Roma, ushuhuda huo si aina pekee ya ushahidi wa kihistoria unaopatikana. Mtu yeyote anayefahamu historia ya Kiyahudi atatambua mara moja Mishnah na Talmud. Mishnah kilikuwa kitabu cha mapokeo ya sheria za Kiyahudi kilichoratibiwa na Rabi Yuda karibu mwaka wa A.D. 200 na kinachojulikana kwa Wayahudi kama “sheria zote za sheria za kidini” (Bruce, 1953,ukurasa 101). Marabi wa Kiyahudi walisoma Mishnah na hata kuandika mkusanyiko wa maoni kulingana nayo unaojulikana kama Gemares. Mishnah na Gemares zinajulikana kwa pamoja kama Talmud (Bruce, 1953, ukurasa 101). Talmud nzima ilienea karibu A.D. 300. Ikiwa mtu mwenye ushawishi mkubwa kama Yesu alikuwepo katika nchi ya Palestina katika karne ya kwanza, hakika marabi wangekuwa na jambo la kusema kumhusu. Bila shaka, mtu ambaye eti alikabiliana na viongozi wa kidini werevu zaidi wa siku Yake—na akashinda—angetajwa miongoni mwa maoni ya wale walioshiriki cheo Chake cha marabi. Kama Bruce alisema:

Kulingana na Rabi waliotangulia ambao maoni yao yameandikwa katika maandishi haya, Yesu wa Nazareti alikuwa mvunja sheria katika Israeli, ambaye alifanya uchawi, alidharau maneno ya wenye hekima, aliwapotosha watu, na kusema kwamba hakuja kuharibu sheria bali kuiongeza. Alitundikwa siku ya Pasaka kwa ajili ya uzushi na kuwapotosha watu. Wanafunzi wake, ambao watano wametajwa, waliwaponya wagonjwa kwa jina lake (1953, ukurasa 102).

Dini ya Kiyahudi ya karne ya kwanza, kwa sehemu kubwa, ilikataa kumkubali Yesu Kristo kuwa Mwana wa Mungu. Hata hivyo haikukataa kumkubali kama mtu wa kihistoria kutoka mji halisi unaojulikana kama Nazareti au kuandika kwa ajili ya vizazi ukweli muhimu kuhusu maisha na kifo Chake.

Josephus ni shahidi mwingine muhimu wa Kiyahudi. Mwana wa Mattathias, alizaliwa katika familia ya kikuhani ya tabaka la juu la Kiyahudi karibu A.D. 37. Elimu yake katika sheria za Biblia na historia ilisimama kati ya watu bora zaidi wa siku zake (Sanders, 1993, ukurasa 15). Akiwa na umri wa miaka kumi na tisa, akawa Farisayo. Yerusalemu ilipoasi mamlaka ya Warumi, alipewa amri ya majeshi ya Wayahudi huko Galilaya. Baada ya kupoteza watu wake wengi, alijisalimisha kwa Warumi. Alipata kibali kwa mwanamume aliyeongoza jeshi la Waroma, Vespasian, kwa kutabiri kwamba hivi karibuni Vespasian angepandishwa cheo na kuwa maliki. Utabiri wa Josephus ulitimia katika A.D. 69 kwenye kutawazwa kwa Vespasian. Baada ya kuanguka kwa Yerusalemu, Josephus alichukua jina la familia ya maliki (Flavius) na akaishi maisha ya pensheni ya serikali. Ilikuwa katika miaka hii ya mwisho ambapo aliandika Antiquities of the Jews kati ya Septemba 93 na Septemba 94 (Bruce, 1953,ukurasa 103-104). Josephus mwenyewe alitoa tarehe hiyo kama mwaka wa kumi na tatu wa Domitian (Rajak, 1984, ukurasa 237). Watu wa wakati wake waliiona kazi yake kwa hasira kama moja ya uasi wa usaliti kwa taifa la Kiyahudi (Bruce, 1953,ukurasa 104).

Mara mbili katika Mambo ya Kale, jina la Yesu lilitoka kwa kalamu ya Josephus.Mambo ya Kale 18:3:3 inasomeka hivi

Wakati huo akainuka Yesu, mwenye akili, kama tukimwita mtu; kwa maana alikuwa mtendaji wa mambo ya ajabu, mwalimu wa watu wanaoipokea kweli kwa furaha. Aliwaongoza Wayahudi wengi, na Wagiriki pia.Mtu huyu alikuwa Kristo.Na Pilato alipomhukumu apigwe msalabani juu ya kushitakiwa kwake na wakuu miongoni mwetu, wale waliompenda hapo kwanza hawakuacha;kwa maana aliwatokea siku ya tatu akiwa hai tena, manabii wa kimungu walikuwa wamezungumza haya na maelfu ya mambo mengine ya ajabu juu yake;

Wanahistoria fulani huziona sehemu zilizoandikwa kwa mlazo za sehemu hiyo kuwa “ufasiri wa Kikristo.” Hakuna, hata hivyo, hakuna ushahidi kutoka kwa ukosoaji wa maandishi ambao ungethibitisha maoni kama hayo (Bruce, 1953, ukurasa 110). Kwa kweli, kila hati ya Kigiriki iliyopo ina sehemu zinazobishaniwa. Kifungu hiki pia kinapatikana katika matoleo ya Kiebrania na Kiarabu. Na ingawa toleo la Kiarabu ni tofauti kidogo, bado linaonyesha ujuzi wa sehemu zinazozozaniwa (ona Chapman, 1981, ukurasa 29; Habermas, 1996, ukurasa 193-196).

Kuna sababu kadhaa zinazotolewa kwa ujumla za kukataa kifungu kama cha kweli. Kwanza, waandikaji Wakristo wa mapema kama Justin Martyr, Tertullian, na Origen hawakutumia usemi wa Josephus katika kutetea uungu wa Kristo. Habermas aliona kwamba Origen, kwa kweli, aliandika ukweli kwamba Josephus (ingawa yeye mwenyewe alikuwa Myahudi) hakuamini Kristo kuwa Masihi (1996, ukurasa 192;  Origen’s Contra Celsum, 1:47). Hata hivyo, kama vile Habermas alivyodokeza pia, mwandikaji Eusebius wa karne ya nne, katika Ecclesiastical History (1:11) yake, alinukuu taarifa ya Josephus kuhusu Kristo, kutia ndani maneno yenye kupingwa. Na bila shaka alikuwa na upatikanaji wa vyanzo vya kale zaidi kuliko vile vinavyopatikana sasa.

Zaidi ya hayo, haipasi kustaajabisha hivyo kwamba watetezi hao Wakristo wa mapema hawakumvutia Yosefo katika maandishi yao. Wayne Jackson amependekeza:

Maandishi ya Yosefo yanaweza kuwa hayakuenezwa sana      wakati huo. Mambo Yake ya Kale  hayakukamilishwa   hadi karibu 93 A.D. Pia, kwa kuzingatia ukweli kwamba    Josephus hakuheshimiwa na Wayahudi, kazi zake huenda   hazikuthaminiwa kama zana ya kuomba msamaha (1991,      11:29).

Pendekezo kama hilo lina faida. Prof mhariri Bruce Metzger alisema: “Kwa sababu Josephus alionwa kuwa muasi wa Uyahudi, waandishi wa Kiyahudi hawakupendezwa kuhifadhi maandishi yake kwa ajili ya vizazi vijavyo” (1965,ukurasa 75). Thomas H. Horne, katika Critical Introduction to the Study and Knowledge of the Holy Scriptures, alirejelea uhakika wa kwamba chanzo kikuu cha uthibitisho unaotumiwa mara kwa mara na wale wanaoitwa “mababa wa kanisa” kilikuwa rufaa kwa Agano la Kale badala ya vyanzo vya binadamu (1841, 1:463-464). Ushahidi unathibitisha hitimisho la Horne. Kwa mfano, uchunguzi wa faharasa katika juzuu nane za seti ya majarida mengi, The Ante-Nicene Fathers, unaonyesha marejeleo kumi na moja pekee ya Josephus katika seti nzima.

Sababu ya pili inayotolewa nyakati fulani kuhusu kwa nini kifungu kinachobishaniwa katika Mambo ya Kale ya Josephus huenda kilitokana na “ufafanuzi wa Kikristo” ni ukweli kwamba inaonekana haiwezekani kwamba mwandikaji asiye Mkristo angejumuisha taarifa kama vile “mtu huyu alikuwa Kristo” au “ kama tukimwita mtu.” Lakini ingawa hii inaweza kuwa isiyowezekana, hakika sio zaidi ya eneo la uwezekano. Idadi yoyote ya sababu inaweza kueleza kwa nini Josephus angeandika kile alichofanya. Kwa mfano, Bruce aliruhusu uwezekano kwamba Josephus alikuwa akizungumza kwa kejeli (1953, ukurasa 110). Howard Key alipendekeza:

Ikiwa tunadhania kwamba katika kusema waziwazi kuhusu Yesu kuwa Masihi na kuhusu ufufuo Josephus anawasilisha tu kile ambacho wafuasi wa Yesu walidai kwa niaba yake, basi hakutakuwa na sababu ya kukataa kwamba aliziandika [yaani, maneno yanayodhaniwa kuwa yameingiliwa] (1970, ukurasa wa 33).

Ikumbukwe pia kwamba Josephus hastahili kuwa mwanzilishi pekee wa maneno kama hayo yaliyosemwa juu ya Kristo na wale waliokataa uungu Wake. Ernest Renan, kwa mfano, alikuwa mwanahistoria Mfaransa wa karne ya kumi na tisa ambaye kitabu chake, Maisha ya Yesu, kilikuwa shambulio la moja kwa moja kwa uungu wa Kristo ambalo lilizingatiwa sana kote Ulaya (ona Thompson, 1994, 14:5). Bado katika juzuu hilo hilo Renan aliandika: “Inaruhusiwa kumwita Mungu mtu huyu mkuu ambaye, kila siku, bado anasimamia hatima za ulimwengu” (kama ilivyonukuliwa katika Schaff and Roussel, 1868, ukurasa 116-117).

Au fikiria H.G. Wells ambaye, mwaka wa 1931, aliandika The Outline of History. Katika ukurasa wa 270 wa kitabu hicho maarufu, Wells alimrejezea Yesu kuwa “nabii mwenye nguvu zisizo na kifani.” Hakuna mtu aliyemjua Wells (mtu ambaye kwa hakika hakuamini uungu wa Kristo) ambaye angeweza kushutumu masimulizi yake ya kuwa na dosari na “ufafanuzi wa Kikristo.” Mwanabinadamu mashuhuri, Will Durant, alikuwa mtu asiyeamini kwamba kuna Mungu, hata hivyo aliandika hivi: “Swali kuu zaidi la wakati wetu si ukomunisti dhidi ya ubinafsi, si Ulaya dhidi ya Amerika, hata Mashariki dhidi ya Magharibi; ni kama wanadamu wanaweza kustahimili kuishi bila Mungu” (1932, ukurasa 23). Maelezo kama yale ya Renan, Wells, na Durant yanathibitisha ukweli kwamba, pindi fulani, hata wasioamini wameandika kwa njia yenye kusadikisha juu ya Mungu na Kristo.

Zaidi ya hayo, hata kama nyenzo iliyo na madai ya kufasiriwa kwa Kikristo itaondolewa, msamiati na sarufi ya sehemu hiyo “huambatana vyema na mtindo na lugha ya Josephus” (Meier, 1990, ukurasa 90). Kwa hakika, karibu kila neno (kuacha kwa muda ule unaodhaniwa kufasiriwa) linapatikana mahali pengine katika Josephus (Meier,ukurasa 90). Iwapo mambo hayo yanayobishaniwa yangefutiliwa mbali, ushuhuda wa Yosefo ungali ungethibitisha uhakika wa kwamba Yesu Kristo kweli aliishi. Kwa hivyo, Habermas alihitimisha:

Kuna dalili nzuri kwamba maandishi mengi ni ya kweli. Hakuna ushahidi wa kimaandishi dhidi yake, na, kinyume chake, kuna ushahidi mzuri sana wa maandishi kwa kauli hii kuhusu Yesu, hivyo kufanya iwe vigumu kupuuza. Zaidi ya hayo, wasomi wakuu juu ya kazi za Josephus [Daniel-Rops, 1962, ukurasa 21; Bruce, 1967, ukurasa 108; Anderson, 1969, ukurasa 20] wameshuhudia kwamba sehemu hii imeandikwa kwa mtindo wa mwanahistoria huyu wa Kiyahudi (1996, ukurasa 193).

Kwa kuongezea, Josephus hakubaki bubu kuhusu Kristo katika sehemu zake za baadaye.Antiquities 20:9:1 inasimulia kwamba Ananus alimleta mbele ya Sanhedrini “mtu mmoja aitwaye Yakobo, ndugu ya Yesu aliyeitwa Kristo, na wengine fulani. Akawashitaki kuwa wamevunja sheria, akawahukumu kupigwa mawe hadi kufa.” Bruce aliona kwamba nukuu hii ya Josephus “ni ya maana hasa kwa sababu anamwita Yakobo ‘ndugu yake Yesu aitwaye Kristo,’ kwa njia ya kudokeza kwamba tayari amemrejezea Yesu. Na tunapata marejeleo yake katika nakala zote zilizopo za Josephus” (Bruce, 1953,ukurasa 109). Meier, katika makala yenye kichwa “Yesu katika Josephus,” aliweka wazi kwamba kukataa kifungu hiki kuwa kimeandikwa na Josephus kunapingana na tathmini sahihi ya maandishi (1990,ukurasa 79-81). Meier pia aliongeza utetezi mwingine mkazo wa utegemezi wa kihistoria wa maandishi katika Mambo ya Kale kuhusu Kristo.

Kwa kweli hakuna anayestaajabishwa au kukataa kuamini kwamba katika kitabu hicho hicho cha 18 cha The Jewish Antiquities Josephus pia alichagua kuandika mchoro mrefu zaidi wa Myahudi mwingine wa pembeni, kiongozi mwingine wa kipekee wa kidini katika Palestina, “Yohana alimpa jina la Bapt.ist” (Ant. 18.5.2). Kwa bahati nzuri kwetu, Josephus alikuwa na hamu zaidi ya Wayahudi wa kando (ukurasa 99).

Bila kujali kile mtu anachoamini kuhusu maandishi ya Yosefo, ukweli rahisi ni kwamba mwanahistoria huyo Myahudi mwenye elimu ya juu aliandika juu ya mtu anayeitwa Yesu Ambaye kwa kweli aliishi katika karne ya kwanza. Yamauchi alifupisha vizuri matokeo ya vyanzo vya kilimwengu kuhusu Kristo:

Hata kama hatukuwa na Agano Jipya au maandishi ya Kikristo, tungeweza kuhitimisha kutoka kwa maandishi yasiyo ya Kikristo kama vile Josephus, Talmud, Tacitus na Plini Mdogo kwamba: (1) Yesu alikuwa mwalimu wa Kiyahudi; (2) watu wengi waliamini kwamba alifanya uponyaji na kutoa pepo; (3) alikataliwa na viongozi wa Kiyahudi; (4) alisulubishwa chini ya Pontio Pilato katika utawala wa Tiberio; (5) licha ya kifo hicho cha aibu, wafuasi wake, walioamini kwamba bado yu hai, walienea zaidi ya Palestina hivi kwamba kulikuwa na umati wao katika Roma kufikia 64 A.D.; (6) kila aina ya watu kutoka mijini na mashambani—wanaume na wanawake, watumwa na walio huru—walimwabudu kama Mungu mwanzoni mwa karne ya pili (1995, ukurasa 222).

UHAKIKA WA KUMBUKUMBU ZA AGANO JIPYA

Ingawa orodha iliyo hapo juu ya mashahidi wenye uadui na Wayahudi inathibitisha bila shaka kwamba Yesu aliishi kweli, kwa vyovyote si uthibitisho pekee wa kihistoria unaopatikana kwa wale wanaopendezwa na mada hii. Injili (Mathayo, Marko, Luka, na Yohana), na vile vitabu vingine 23 vinavyofanyiza Agano Jipya, vinatoa habari zaidi kumhusu Yesu kuliko (vyanzo) vingine vyovyote vinavyopatikana. Lakini je, rekodi hizi zinaweza kutazamwa kama ushahidi wa kihistoria, au badala yake ni maandishi ambayo kutegemeka kwake ni kidogo kwa kulinganisha na aina nyingine za hati za kihistoria? Blomberg ameeleza kwa nini swali la kihistoria la Injili, kwa mfano, lazima lizingatiwe.

Wengi ambao hawajawahi kusoma injili katika muktadha wa kitaalamu wanaamini kwamba ukosoaji wa Biblia kwa hakika umethibitisha kuwapo [kwa Kristo]. Uchunguzi wa kutegemewa kwa kihistoria wa injili lazima kwa hiyo utangulie tathmini ya kuaminika ya Yesu alikuwa nani (1987, ukurasa xx).

Lakini hati za Agano Jipya zinalinganishwa vizuri na hati za ziada za kale, za kihistoria? F.F Bruce alichunguza uthibitisho mwingi unaohusu swali hili katika kitabu chake, The New Testament Documents—Are They Reliable?Kama vile yeye na waandishi wengine (Metzger, 1968, ukurasa 36; Geisler and Brooks, 1990,ukurasa 159) hawajaandika, kuna hati 5,366 za Agano Jipya la Kigiriki zilizopo leo, nzima au kwa sehemu, ambayo yanasaidia kuthibitisha usahihi wa Agano Jipya. Hati bora zaidi za Agano Jipya ni za karibu A.D. 350, na labda mojawapo ya hati hizo muhimu zaidi ni Codex Vaticanus, “hazina kuu ya Maktaba ya Vatikani huko Roma,” na Codex Sinaiticus, ambayo ilinunuliwa na Jumuiya ya Madola. Waingereza kutoka Serikali ya Soviet mwaka 1933 (Bruce, 1953, ukurasa 20). Zaidi ya hayo, mafunjo ya Chester Beatty, yaliyotangazwa hadharani mwaka wa 1931, yana kodeksi kumi na moja, tatu ambazo zina sehemu kubwa ya Agano Jipya (kutia ndani Injili). Mbili kati ya kodeki hizi hujivunia tarehe katika nusu ya kwanza ya karne ya tatu, wakati slaidi ya tatu baadaye kidogo, ambayo iliandikwa katika nusu ya mwisho ya karne hiyo hiyo (Bruce, 1953,ukurasa 21). Maktaba ya John Rylands inajivunia ushahidi wa mapema zaidi. Kodeksi ya mafunjo iliyo na sehemu za Yohana 18 ni ya wakati wa Hadrian, ambaye alitawala kutoka A.D. 117 hadi 138 (Bruce, 1953,ukurasa 21).

Uthibitisho mwingine wa usahihi wa hati za Agano Jipya unaweza kupatikana katika maandishi ya wale wanaoitwa “baba za mitume” – wanaume ambao waliandika kimsingi kutoka 90 A.D. hadi 160 (Bruce, 1953,ukurasa 22). Irenaeus, Clement wa Alexandria, Tertullian, Tatian, Clement wa Roma, na Ignatius (aliyeandika kabla ya mwisho wa karne ya pili) wote walitoa manukuu kutoka kwa Injili moja au zaidi (Guthrie, 1990, ukurasa 24). Mashahidi wengine wa uhalisi wa awali wa Agano Jipya ni Matoleo ya Kale, ambayo yanajumuisha maandishi ya Agano Jipya yaliyotafsiriwa katika lugha tofauti. Kale Kilatini na Kisiria cha Kale ni za kale zaidi, zikiwa na tarehe kutoka katikati ya karne ya pili (Bruce, 1953,ukurasa 23).

Ushahidi uliopo unaonyesha wazi kwamba Injili zilikubaliwa kuwa halisi kufikia mwisho wa karne ya pili ( Guthrie, p. 24). Zilikamilika (au kwa kiasi kikubwa) kabla ya A.D. 100, huku maandishi mengi yakizunguka miaka 20-40 kabla ya mwisho wa karne ya kwanza (Bruce, 1953,ukurasa 16). Linton alisema kuhusu Injili:

Ukweli unaojulikana kwa wote ambao wametoa utafiti wowote kwa somo hili ni kwamba vitabu hivi      vilinukuliwa, kuorodheshwa, kuoanishwa, vikitajwa kuwa mamlaka na waandishi tofauti, Wakristo      na Wapagani, huko nyuma hadi wakati wa mitume (1943,     ukurasa 39).

Tathmini kama hiyo ni sahihi kabisa. Kwa hakika, Agano Jipya linafurahia maandishi mengi zaidi ya kihistoria kuliko juzuu lingine lolote ambalo limewahi kujulikana. Kuna nakala 643 pekee za Homer’s Iliad, ambacho bila shaka ndicho kitabu maarufu zaidi cha Ugiriki ya kale. Hakuna mtu shaka xt ya Julius Caesar Gallic Wars, lakini tuna nakala 10 pekee zake, ya kwanza kabisa ambayo ilitolewa miaka 1,000 baada ya kuandikwa. Kuwa na nakala nyingi kama hizi za Agano Jipya kutoka ndani ya miaka 70 ya kuandikwa kwao sio jambo la kushangaza (Geisler and Brooks, 1990, ukurasa 159-160).

Mtu anaweza kudai kwamba hati za Agano Jipya haziwezi kuaminiwa kwa sababu waandishi walikuwa na ajenda. Lakini hili lenyewe halifanyi kile walichosema kuwa kisicho kweli, hasa katika mwanga wa kuthibitisha ushahidi kutoka kwa mashahidi wenye uadui. Kuna historia nyingine zinazokubalika licha ya ajenda za waandishi wao. “Ajenda” haibatilishi uwezekano wa maarifa sahihi ya kihistoria.

Katika kitabu chake, Nyaraka za Agano Jipya—Je, Zinategemeka?, Bruce alitoa ulinganifu zaidi wa kushangaza. Livy aliandika vitabu 142 vya historia ya Kirumi, ambavyo 35 tu kati yao vimesalia. Vitabu 35 vinavyojulikana vinaonyeshwa wazi kwa sababu ya maandishi 20 hivi, moja tu ambayo ni ya zamani kama karne ya nne. Tuna maandishi mawili pekee ya Tacitus’ Histories na Annals, moja ya karne ya tisa na moja ya kumi na moja. Historia ya Thucydides, kitabu kingine cha kale kinachojulikana sana, inategemea hati nane pekee, za zamani zaidi kati ya hizo ni za A.D. 900 (pamoja na mabaki machache ya mafunjo yaliyoandikwa mwanzoni mwa enzi ya Ukristo).Historia ya Herodotus inajikuta katika hali sawa. “Lakini hakuna mwanazuoni wa kitambo angesikiliza hoja kwamba uhalisi wa Herodotus au Thucydides uko shakani kwa sababu MSS ya mapema zaidi ya kazi zao ambazo ni za manufaa kwetu ni zaidi ya miaka 1,300 baadaye kuliko maandishi asilia” (Bruce, 1953,ukurasa 20-21). Kwa hivyo Bruce alitangaza: “Ni jambo la kushangaza kwamba wanahistoria mara nyingi wamekuwa tayari zaidi kuamini rekodi za Agano Jipya kuliko kuwa na wanatheolojia wengi” (1953,ukurasa 19). Kama Linton alivyosema:

Hakuna nafasi ya kutilia shaka kwamba rekodi za maneno   na matendo ya Yesu wa Galilaya zilitoka katika kalamu za watu ambao, pamoja na Yohana, waliandika yale   waliyokuwa “yamesikia” na “kuona” na mikono yao   “imelishika Neno. ya maisha” (1943, ukurasa wa 39-     40).

HITIMISHO

Mtu anapouliza swali, “Je, maisha ya Yesu Kristo ni tukio la kihistoria?,” ni lazima akumbuke kwamba “Ikiwa tunashikilia kwamba maisha ya Bwana wetu si tukio la kihistoria, tunaingia katika magumu yasiyo na matumaini; kwa uthabiti, itatubidi kuacha historia yote ya kale na kukana kwamba kumewahi kutokea tukio kama vile mauaji ya Julius Caesar” (Monser, 1961,ukurasa 377).

Kwa kukabili uthibitisho mwingi kama huo, si jambo la hekima kukataa msimamo wa kwamba Yesu Kristo alitembea katika barabara za Yerusalemu katika karne ya kwanza. Kama vile Harvey alivyosema, kuna mambo fulani ya hakika kumhusu Yesu ambayo “yanathibitishwa na angalau uthibitisho mwingi unaotegemeka kama vile wengine wengi huchukuliwa kuwa rahisi kama vile mambo ya kihistoria yanayojulikana kwetu kutoka kwa ulimwengu wa kale.” Lakini nisije nikashutumiwa kwa kumnukuu vibaya, wacha nionyeshe kwamba Harvey aliendelea kusema, “Bado inaweza kubishaniwa kwamba hatuwezi kuwa na maarifa ya kutegemewa ya kihistoria juu ya Yesu kuhusiana na kitu chochote ambacho ni muhimu sana” (1982, ukurasa 6).

Harvey hakuweza kukataa ukweli kwamba Yesu aliishi katika Dunia hii. Wakosoaji hawapendi kukiri hilo, lakini hawawezi kukataa kwa mafanikio ukweli kwamba Yesu alikuwa na athari kubwa kwa ulimwengu kuliko maisha yoyote ya kabla au baada. Wala hawawezi kukataa ukweli kwamba Yesu alikufa mikononi mwa Pontio Pilato. Harvey na wengine wanaweza kusema tu kwamba ukweli kama huo “haujalishi.” Ninakubali kwamba mambo ya hakika yanayothibitisha kuwapo kwa Yesu Kristo wa Nazareti yana umuhimu. Kama Bruce alivyosema, “Waenezaji wa kwanza kabisa wa Ukristo walikaribisha uchunguzi kamili wa sifa za ujumbe wao” (1953, p. 122). Paulo alipokuwa akihukumiwa mbele ya Mfalme Agripa, alimwambia Festo hivi: “Kwa maana mfalme anajua mambo haya, ambaye ninasema naye kwa uhuru;kwa maana jambo hili halijafanyika pembeni” (Matendo 26:26).

Kama vile watetezi wa Ukristo wa mapema zaidi walivyokaribisha uchunguzi kamili wa sifa za ujumbe waliohubiri, ndivyo na sisi leo. Vitambulisho hivi vimepimwa kwa mizani na havijapatikana  haba. Ukweli rahisi wa mambo ni kwamba Yesu Kristo aliishi na kuishi kati ya wanadamu.

Haiwezekani kusema kwamba hakuna mtu ana haki ya kuwa agnostic. Lakini hakuna mtu aliye na haki ya kuwa mwaminifu hadi atakaposhughulikia swali hili, na kukabiliana na ukweli huu kwa akili iliyo wazi. Baada ya hapo, anaweza kuwa asiyeamini Mungu—kama anaweza (Anderson, 1985, ukurasa 12).

MAREJEO

Anderson, J.N.D. (1969), Christianity: The Witness of History (London: Tyndale).

Anderson, Norman (1985), Jesus Christ: The Witness of History (Downers Grove, IL: InterVarsity Press), toleo la pili.

Barker, Dan (1992), Kupoteza Imani katika Imani (Minneapolis, MN: Freedom From Religion Foundation).

Beare, Francis Wright (1962), Rekodi za Awali za Yesu (New York: Abingdon).

Blomberg, Craig L. (1987), The Historical Reliability of the Gospels (Downers Grove, IL: InterVarsity Press).Bruce, F.F. (1953), Hati za Agano Jipya—Je, Zinategemeka?(Grand Rapids, MI: Eerdmans), toleo la nne.

Bruce, F.F. (1967), Hati za Agano Jipya—Je, Zinategemeka?(Grand Rapids, MI: Eerdmans), toleo la tano.

Chapman, Colin (1981), Kesi ya Ukristo (Grand Rapids, MI: Eerdmans).

Daniel-Rops, Henri, (1969), “Silence of Jesus’ Contemporaries,” The Sources for the Life of Christ, ed. Henri Daniel-Rops (New York: Hawthorn).

Durant, Will, mh. (1932), Kwenye Maana ya Maisha (New York: Long na Smith).

Geisler, Norman L. na Ronald M. Brooks (1990), Wakati Wenye Mashaka Wanauliza (Wheaton, IL: Victor).

Guthrie, Donald (1990), Utangulizi wa Agano Jipya (Downers Grove, IL: InterVarsity Press).

Habermas, Gary R. (1996), Yesu wa Kihistoria (Joplin, MO: College Press).

Harvey, A.E. (1982), Jesus and the Constraints of History (Philadelphia, PA: Westminster).

Horne, Thomas H. (1841), Utangulizi wa Utafiti Muhimu na Maarifa ya Maandiko Matakatifu (Grand Rapids, MI: Baker), 1970 ilichapishwa tena.

Jackson, Wayne (1991), “Josephus and the Bible [Sehemu ya II]” Sababu na Ufunuo, 11:29-32, Agosti.

Josephus, Flavius ​​(1957 iliyochapishwa tena), Maisha na Kazi za Flavius ​​Josephus, trans. William Whitson (Philadelphia, PA: John Whitson).

Josephus, Flavius ​​(1988 kuchapishwa tena), Josephus: The Essential Writings, trans. Paul L Maier (Grand Rapids, MI: Kregel).

Kähler, Martin (1896), Anayeitwa Yesu wa Kihistoria na Kristo wa Kihistoria, wa Biblia. Carl E. Braaten (Philadelphia, PA: Ngome), 1964 kuchapishwa tena.

Key, Howard Clark (1970), Jesus in History (New York: Harcourt, Brace na World).

Linton, Irwin H. (1943), Mwanasheria Anachunguza Biblia (Grand Rapids, MI: Baker), toleo la sita.

Meier, John P. (1990), “Jesus in Josephus: Pendekezo la Kiasi.”The Catholic Bible Quarterly, 52:76-99.

Metzger, Bruce M. (1968), Maandishi ya Agano Jipya (New York: Oxford University Press).

Monser, J.W. (1961),  Encyclopedia on the Evidences; au Kazi Bora Zaidi za Akili Nyingi (Grand Rapids, MI: Baker).

Rajak, Tessa (1984), Josephus: Mwanahistoria na Jumuiya Yake (Philadelphia, PA: Fortress).

Sanders, E.P. (1993), The Historical Figure of Jesus (New York: Lane-Penguin).

Schweitzer, Albert. (1964), Jitihada za Kumtafuta Yesu wa Kihistoria (New York: Macmillan).

Suetonius (1957 iliyochapishwa tena), The Twelve Caesars, trans. Robert Graves (London: Penguin).

Schaff, Philip & N.M. Roussel (1868), Mapenzi ya M. Renan na Kristo wa Injili (New York: Carlton & Lanahan).

Tacitus, Cornelius P. (1952 iliyochapishwa tena), The Annals and the Histories, trans. Michael Grant (Chicago, IL: William Benton), Vitabu Vikuu vya Msururu wa Ulimwengu wa Magharibi, juzuu ya 15.

Thompson, Bert (1994), “Maadui Maarufu wa Kristo—Kale na Kisasa,” Sababu na Ufunuo, 14:1-7, Januari.

Wells, H.G. (1931), Muhtasari wa Historia, Kuwa Historia Dhahiri ya Maisha na Mwanadamu (Garden City, NY: Garden City Publishing).

Wilken, Robert L. (1990), “Ucha Mungu wa Watesi,” Historia ya Kikristo, 9:16.

Yamauchi, Edwin M. (1995), “Yesu Nje ya Agano Jipya: Ushahidi ni Nini?,” Jesus Under Fire, ed. Michael J. Wilkins na J.P. Moreland (Grand Rapids, MI: Zondervan).

---

Published November 8, 2024