Jumapili na Meza yaBwana

Wazo kwamba watu wote wanawajibika kufuata fikra na matendoyao kulingana na mafundisho ya Yesu Kristo siyo wazo lenyeuzito siku hizi—hata miongoni mwa Wakristo. Wengi wanatakakuhisi kuwa wakweli kidini na kupendeza mbele za Mungu,lakini wachache wanafikiri kwamba kukubalika kwa Mungukunategemea ulinganifu wao na sheria za kimungu. Kwa hakika,wale wanaosisitiza watu kuwa makini kuhusu kufuata undaniwa Neno la Mungu wanashutumiwa kama “wahalalishi” (onaMiller, 2003). Bila shaka, roho hii ya kupinga sheria iko kinyume kabisa na msisitizo wa Biblia tokea mwanzo hadimwisho. Daima Mungu anatarajia watu kujirekebisha kulinganana masharti yake (Mhubiri 12:13). Jibu la utiifu wa binadamu ni dhihirisho la upendo wake (Yohana 14:15; Yohana15:14; 1 Yohana 5:3). 

Agano Jipya linatoa habari maalum kuhusu “nini, lini,jinsi gani, na kwa nini” kushiriki Meza ya Bwana. Hatahivyo, wengi ndani ya Ukristo hawaoni umuhimu wowote kuhusu,ni mara ngapi kwao mtu anaweza kushiriki Meza ya Bwana.Je,mara moja kila mwezi, robo mwaka, au mwaka?. Hata hivyo,maandiko yanapingana na mawazo haya (Brownlow, 1945, uk.168-175). Mtazamo wa kibiblia ni kwamba, Mungu anakusudia,kanisa kushiriki Meza ya Bwana kila siku ya kwanza ya juma,yaani, kila Jumapili. Jambo jipya zaidi la ubunifu ni msisitizo kwamba Meza ya Bwana inaweza kusherehekewa katikasiku za juma nyingine tofauti na Jumapili (kwa mfano, Atchley, 1989; Hood, 1990, uk. 15; Mayeux, 1989, 46:6).Lakini Biblia inafundisha nini kuhusu hilo? 

Mazingatio ya Awali 

Muda mfupi kabla ya kifo chake, Yesu alisherehekea sikukuuya Agano la Kale ya mikate isiyo na chachu. Katika mchakatohuo, alianzisha Meza ya Bwana (1 Wakorintho 11:20) na kuwaambia wanafunzi wake kwamba “ushirika”huu (1 Wakorintho 10:16) ungeadhimishwa katika ufalme (Mathayo26:29). Mkate na tunda la mzabibu vilipaswa kutumika kamaishara za mwili za damu ya Yesu ambazo hivi karibuni zingetoa dhabihu msalabani kwa ajili ya dunia. Je, zoezihili la kushiriki Meza ya Bwana lifanyike lini? Jumapili?Kila Jumapili? Jumapili tu? 

Wazo moja muhimu ni desturi ya kanisa la kwanza chini yauongozi wa mitume. Baada ya yote, Yesu alitabiri hasa kwamba baada ya kuondoka kwake kutoka duniani, Roho Mtakatifu angewawezesha mitume kutekeleza mafundisho yaKristo katika kuanzisha kanisa na kuanzisha dini ya Kikristo (Yohana 14:25-26; 15:26-27; 16:7-15). Kabla tuya kupaa kwake, aliwaagiza mitume kuhubiri Injili (Mathayo28:18-20; Marko 16:15-16). Kwa hivyo, Agano Jipya linatoataarifa kuhusu yale ambayo Wakristo wa kwanza na makanisawaliyafanya kama matokeo ya moja kwa moja ya mafundishoyaKristo kama yalivyotolewa kupitia mitume. Jinsi ambavyomakanisa yalishiriki Meza ya Bwana, kuanzia kwenye kitabucha Matendo, bila shaka ni kielelezo cha ushawishi wa mitume na mfano uliovuviwa. Kama McGarvey alivyoeleza vizuri: 

Ni kanuni kwamba, Bwana aliyeanzisha taratibu zakusherehekea kanisani, alijua njia sahihi ya utekelezaji wake na ambayo mwishowe ingewaleta watukiroho; na kwa hivyo kila nafsi huhisi kuguswa kuhifadhi taratibu hizo kama zilivyoanzishwa mwanzoni,wakati huo unapoweza kuthibitishwa… Usalama wetupekee…unapatikana katika kunakili kwa usahihi fomuiliyowekwa na mamlaka ya kimungu (1910, uk. 342-343).

Sababu ya pili muhimu inahusu umuhimu wa Jumapili. Je,Agano Jipya linaweka maana yoyote maalum kwa Jumapili?Mtuhawezi kusaidia ila kuchukua taarifa kwamba ufufuo wa Yesuulifanyika Jumapili (Marko 16:1; Luka 24:1; Yohana 20:1).Baada ya ufufuo wake, Yesu alikutana na wanafunzi wakeJumapili (Yohana 20:19,26). Pentekoste ilikuwa siku yasherehe ya Kiyahudi (Mambo ya Walawi 23:15 na kuendelea),na ilikuwa ni katika siku hii ya sherehe, siku kumi baadaya kupaa kwa Yesu, kanisa lilianzishwa—Jumapili (ona McGarvey, 1892, uk. 19; Brewer, 1941, uk. 325-326). Makanisa ya Agano Jipya yalikusanyika Jumapili (Matendo20:7; 1 Wakorintho 16:2). Walishiriki Meza ya Bwana sikuhiyo (Matendo 20:7). Kwa kulingana na Ufunuo 1:10, Wakristowa mwanzo walianza kuiita Jumapili “siku ya Bwana”(Swete,1911, uk. 13). Mtu wa kawaida anawezaje kukosa kuona marudio haya? Bila shaka, siku ya Jumapili imejazwa naumuhimu mkubwa wa kidini. 

Sababu nyingine iliyodokezwa ni ukimya wa kuogofya wa AganoJipya kuhusu umuhimu maalum wa Jumamosi (au siku nyingine yoyote). Mbali na Jumapili, Jumamosi ni siku shindani pekeeyenye umuhimu wa kidini. Hata hivyo, kusherehekea Sabatobila shaka ilikuwa kipengele cha Uyahudi pekee, si Ukristo—ingawa kanisa changa lilikuwa la Kiyahudi pekeenamwanzoni lilisita kuacha desturi za Musa (Matendo 11:19;15:1,5; 21:12). Hali hii ni sawa kwa historia ya kanisalamwanzo. Ingawa sio kigezo cha kuamua kwa Wakristo wa AganoJipya, historia ya kanisa la mwanzo inathibitisha kwambaMatendo 20:7 sio rejea ya bahati mbaya. Kusherehekea Mezaya Bwana Jumapili inaakisi desturi ya jumla ya makanisayakarne ya kwanza na makanisa ya baada ya karne ya kwanza.Kwa mfano, Didache, iliyoandikwa muda mfupi baada ya mwishowa karne ya kwanza, inazungumzia Wakristo kukusanyika kilasiku ya Bwana na kuvunja mkate (9:1-12; 14:1). Justin Martyr aliandika katika Apology yake ya Kwanza (sura ya67),takribani mwaka wa 152 BK, kuhusu Wakristo kukutana Jumapili na kushiriki ushirika (sura ya 67). Milligan aliona: “Kwamba Wakristo wa kwanza walikuwa na kawaidayakusherehekea Meza ya Bwana kila siku ya kwanza ya juma.Nidhahiri…. Katika karne mbili za mwanzo, desturi ya ushirika wa kila wiki ilikuwa ya kawaida, na iliendeleakatika kanisa la Kiyunani hadi karne ya saba”(1975, uk.440). Johnson alifupisha taarifa za baada ya karne ya kwanza: 

Waandishi wa kanisa la mwanzo kutoka Barnaba, JustinMartyr, Irenaeus, hadi Clement wa Alexandria, Origenna Cyprian, wote kwa kauli moja, wanatangaza kwambakanisa liliadhimisha siku ya kwanza ya juma. Wanakubaliana sawa kwamba Meza ya Bwana ilisherehekewa kila wiki, siku ya kwanza ya juma(1891, 1:505, emp. added). 

Sababu nyingine ni umuhimu wa mafundisho unaounganishaMezaya Bwana na Jumapili. Kifo na ufufuo wa Yesu viliunganishwakwa karibu na kusherehekea Meza ya Bwana Jumapili (1 Wakorintho 11:26). Mtu hawezi kubishania mkusanyiko waJumapili bila kubishania ushirika wa Jumapili. Katika Kumbukumbu la Torati 5:12-15, Sabato iliadhimishwa Kutokanana ukombozi wa Wayahudi kutoka utumwani Misri. Vivyo hivyo,Jumapili ni siku ya ukombozi kwa Mkristo. Meza ya Bwanainahusisha ukombozi huu na asili ya kanisa. Ni tendo lapamoja na hivyo hufanywa na wanachama wote wanapokusanyikapamoja Jumapili. Meza ya Bwana katika siku nyingine yoyoteinapunguza umuhimu wake wa kimafundisho (ona Ferguson,1976,uk. 59-62). Kama Rex Turner alivyoidhinisha kwa ufasaha:

Siku ya kwanza ya juma ni siku ya ufufuo wa Kristo.Nisiku kuu zaidi katika kumbukumbu zote za historia.Ninini kingeweza kufaa zaidi, kwa hiyo, kuliko wanafunzikukusanyika siku ya ufufuo wa Kristo, siku ya kwanzaya juma, kuvunja mkate na kunywa tunda la mzabibu(sharubati) kwa kumbukumbu ya kifo cha Kristo,damu yake ya upatanisho, ufufuo wake, na ahadi yakeyakurudi tena? Yeye anayedai kwamba Wakristo wanawezakuwa sawa au kuwa na mamlaka kushiriki Meza ya Bwanakatika siku nyingine zaidi ya siku ya kwanza ya jumahajaelewa umuhimu wa kweli wa kile kilichotokea sikuile ya kwanza ya juma, wala hatambui jinsi siku yakwanza ya juma kama ni Siku ya Bwana (Ufunuo 1:10)(1972, uk. 80, emp. added). 

Hatimaye, suala la marudio ya kusherehekea linategemeahasamistari inayozungumzia mada hiyo. [KUMBUKA: Kwa uchambuzibora wa vifungu vya Maandiko vinavyoathiri suala la MezayaBwana, ona Warren, 1975, uk. 148-156.] 

MAANDIKO MAALUMU 

MATENDO 2:42, 46 

Katika Matendo 2:42, tunakutana na usemi “kushiriki mkate.”Usemi wa Kigiriki “kushiriki mkate”(klasai arton), tafsiri halisi ya nahau ya Kiebrania (paras lechem),  ulikuwa nahau ya kawaida yenye maana ya “kula chakula”(Bullinger, 1898, uk. 839; Woods, 1976, uk. 67; Harris,nawengine, 1980, 2:736; Gesenius, 1847, uk. 690; Moule, 1961, uk. 25; Behm, 1965, 3:729). Nahau hiyo ilitokana na ukwelikwamba Waebrania walikuwa wakioka mikate yao kwa umbo lakeki nyembamba za mviringo (badala ya mikate) ambayo ilifaazaidi kuvunjwa badala ya kukatwa (Bullinger, uk. 839; McClintock na Strong, 1867, 1:882). Nahau hii inaonekanawazi katika Isaya 58:7, Yeremia 16:7, na Maombolezo 4:4.Wamarekani wanatumia nahau sawa na tunapozungumza juu ya “kupata mlo kidogo.” Hata hivyo, takwimu za usemi huumara nyingi hufanya “kazi mara mbili”kwa kuendelezamaana za ziada. Kutokana na maana ya nahau ya kula mlo,kulitokea matumizi ya kiufundi zaidi ya usemi huu katikaMaandiko. Kwa kuwa Bwana alichukua mkate, na kulingananadesturi ya Kiyahudi ambapo baba wa familia aliandaa mkatekwa ajili ya kusambaza kwa familia (ona Arndt na Gingrich,1957, uk. 434; Rackham, 1901, uk. 37; Behm, 1964, 1:477),alivunja vipande vipande (Mathayo 26:26; Marko 14:22; Luka22:19; 1 Wakorintho 1:24), “kushiriki mkate”wakati mwingine hutumiwa katika Maandiko kumaanisha Meza ya Bwana(ona Behm, 1965, 3:730; Klappert, 1976, 2:530; Reese, 1976,uk. 83, 734). Mtu hawezi kudhani kwamba kila tukio la nahauhii linahusu Meza ya Bwana. Muktadha lazima uamue kamanimlo wa kawaida au Meza ya Bwana inayokusudiwa.

Vihusishi vya muktadha katika Matendo 2:42 vinavyoashiria maana ya Chakula cha Bwana ni pamoja na matumizi ya kipashio “na” (katika Kiyunani), kinachoashiria kuwatukio fulani maalum, badala ya chakula cha kawaida, kinaangaziwa (rej. 1 Wakorintho 10:16; Nicoll, n.d., 2:95).Aya hii ingeweza kutafsiriwa, “Na waliendelea kwa msistizokatika mafundisho ya mitume na ushirika, katika kuumegamkate, na katika sala.” Luka alikuwa akizungumza waziwazijuu ya shughuli rasmi za ibada za Wakristo. 

Pili, “kuumega mkate” kumetajwa kati ya shughuli nyingineza kidini za kanisa zisizo na shaka: mafundisho ya mitume,ushirika, na sala. Tatu, kifungu “waliendelea kwa bidii”(nyakati kamili) kinaashiria desturi ya kawaida, ya  kurudiwa mara kwa mara—ingawa mara kwa mara haswa haijaonyeshwa katika muktadha huu. Mtu anapaswa kwendamahali pengine kubaini ikiwa mara kwa mara inahitajika.Hata hivyo, kutoka katika kifungu hiki mtu anaweza kuonakwamba kanisa la awali lilishiriki mara kwa mara kulikomara moja kwa mwaka, kwani mwaka haukuwa umepita tangukuanzishwa kwa kanisa, na tayari walikuwa wakiabudu “kwabidii.” 

“Kuumega mkate” kunatajwa tena aya nne baadaye. Hapapia,muktadha lazima utoe dalili ikiwa Matendo 2:46 inarejeleautekelezaji wa Chakula cha Bwana au chakula cha kawaida.Arndt na Gingrich wanasisitiza matumizi ya neno ambalonikishirikishi, te, linalojitokeza mara nyingi zaidi katikaAgano Jipya katika kitabu cha Matendo. Linaonekana marambili katika Matendo 2:46 ili kuonesha wazo la “sio tu…bali pia” (1957, uk. 807; rej. Robertson, 1934, uk. 1179— “Lakini te… te ni kitenzi kisicho na maana kamili kinachohusiana moja kwa moja”). Thayer anatambulisha nenohilo kama kibolekuli kinachounganisha, kinachoonesha uhusiano wa ndani na kile kinachotangulia. Kwa hiyo, matumizi ya mara mbili ya neno hilo katika sentensi moja,kama ilivyo katika Matendo 2:46, yanawasilisha mawazo sambamba au yanayolingana—“kama…hivyo”(Thayer, 1901,uk. 616-617; Blass, et al., 1961, uk. 230). Kwa hivyo matumizi ya kitenzi kishirikishi (te) katika aya 46 inafanya kazi kama kivunja mawazo—tofauti—kuzuia wazokwamba wanafunzi walikaa hekaluni saa 24 kwa siku. Lukaalionesha wazo kwamba wanafunzi walikusanyika pamoja hekaluni karibu kila mara baada ya matukio makubwa ya Pentekoste, bila shaka hawakutaka kukosa shughuli zozotezakiroho zilizohusiana na kuanzishwa kwa kanisa. Hata hivyo,walikwenda katika nyumba zao binafsi ili kuendeleza shughuli za kawaida zinazohusiana na chakula cha kawaida.Hivyo Jamieson, et al.: “katika faragha, kama ilivyo kinyume na ibada yao hekaluni” (1871, uk. 176, italicsinorig.). 

Wazo sambamba linaloelezwa na matumizi mara mbili ya te,lililo dhahiri katika muktadha mzima, ni umoja au ushirikiano walioufurahia wanafunzi. Wakati waliposhirikipamoja katika shughuli zao za kidini, pia waliendelea kuwapamoja katika matendo yao ya kijamii ya ndani yasiyo yakidini. Toleo la Kiingereza yanayonasa maongezi ya kisarufiya aya ni pamoja na NIV: “Kila siku waliendelea kukutanapamoja katika nyua za hekalu. Waliumega mkate katika nyumbazao na kula pamoja kwa furaha na mioyo ya dhati.”Kumbukakwamba kurejelea kuwa pamoja katika nyua za hekalu kumekatishwa na kipindi. Sentensi inayofuata inatoa wazotofauti linalohusu kula chakula cha kawaida katika nyumbazao. ASV inatafsiri aya: “Na siku kwa siku, wakiendeleakwa bidii kwa moyo mmoja hekaluni, na wakiumega mkate nyumbani, walikula chakula chao kwa furaha na kwa moyommoja.” Kukutana kila siku hekaluni ilikuwa ni desturitofauti na kuumega mkate nyumbani, ambapo walikula miloyaokwa furaha. Barnes alibainisha: “[M]aneno ‘walikula chakula chao’ yanaonekana kuashiria kwamba hii inarejeleamilo yao ya kawaida, na sio Chakula cha Bwana”(1847,uk.59, emp. aliongeza). “Kuumega mkate”(aya 46) kwa hiyoinarejelea, sio Chakula cha Bwana, bali milo ya kawaida.Neno “chakula” (trophe; cf. “nyama,”KJV), halijawahikutumika kurejelea Chakula cha Bwana, ni maelezo ya maneno“kuumega mkate”—ushahidi zaidi kwamba chakula cha kawaida ndicho kinachozungumziwa (Jackson, 1991, uk. 3).

Ili kuthibitisha kwamba Matendo 2:46 inarejelea utekelezajiwa kila siku wa Chakula cha Bwana, mtu angehitaji kujuanakuthibitisha mambo mawili yasiyothibitika: (1) kwamba  “kila siku” ni kielezi cha nyakati ambacho lazima kirejelee kifungu “kuumega mkate nyumbani,”na (2) kwambakifungu “kuumega mkate nyumbani” kinarejelea haswa napeke yake Chakula cha Bwana (Warren, 1975, uk. 151). Mtuangehitaji kujua mambo haya mawili kabla ya kutoa hitimishokwamba Mungu anahimiza kushiriki Chakula cha Bwana sikunyingine tofauti na Jumapili. Lakini mtu hawezi kujua aukuthibitisha mambo haya mawili. Kwa kweli, ushahidi wakisarufi unapinga. Matendo 2:46 haipatii mamlaka au ushahidi wa kutoa hitimisho kwamba kanisa linaweza kushiriki Chakula cha Bwana siku nyingine tofauti na Jumapili. 

MATENDO 20:7 

Katika Matendo 20, habari nyingi kuhusu namna ambavyo kanisa la mwanzo lilishughulikia Chakula cha Bwana zinapatikana. Hakuna kitu katika muktadha huu au mwinginewowote kinachoonesha kuwa “taa nyingi,”“chumba chajuu”(aya 8), au “ghorofa ya tatu” (aya 9) vina uhusiano wowote na Chakula cha Bwana. Kwa hivyo, mahali na vifaavyakuzunguka (mfano, idadi ya trei/vikombe) ni vitu vya ziada.Kama hivyo, ni vya hiari milele (rej. Warren, 1975, uk.140). Vipengele vya ziada vya muktadha husaidia kufafanuavigezo vya kifungu. 

Kwanza, neno “kuumega mkate” ni kitenzi cha Kitenzi chakwanza. Vitenzi vya kwanza katika Kiyunani na Kiingerezavinaashiria lengo la tendo la kitenzi kikuu (Summers,1950,uk. 132; Dana na Mantey, 1927, uk. 214). Kitenzi katikaayani “walikusanyika pamoja.” Kwa hivyo lengo kuu la mkusanyiko lilikuwa kushiriki Chakula cha Bwana. Hitimishohili pia linaashiriwa katika lawama ya Paulo kwa Wakorintho: “Kwa hiyo mnapokutana pamoja mahali pamoja, siyo kulaChakula cha Bwana” (1 Wakorintho 11:20). Alexander Campbell alibainisha kwamba maneno ya Paulo yanaonesha kwamba kushiriki Chakula cha Bwana lilikuwa “lengo kuulamkutano” (1972, uk. 32). Angalia kwa makini kwamba hatakama lengo la mkusanyiko linatangazwa waziwazi kuwa nikushiriki Chakula cha Bwana, hivyo maandiko yanatangaza waziwazi kuwa tendo hili lilifanyika siku ya kwanza yajuma.[KUMBUKA: Kwa mjadala wa Kiyunani ,cha msingi kinachothibitisha tafsiri “siku ya kwanza ya juma,”angalia McGarvey, 1910, uk. 306-307.] 

Pili, Luka alitumia “wakati” kama kifaa cha kimtindokuashiria utaratibu wa kawaida ambao msomaji anapaswa kuujua na kuuelewa (angalia Dungan, 1891, 1:245-246; Gibson,1990, uk. 4-5). Fungu lililotangulia na neno “wakati”linajumuisha maoni ya kando na Luka yanayokusudia kuoneshatukio lililotambuliwa vyema, lililotarajiwa kikamilifu.Umuhimu wa kipengele hiki unaoneshwa katika tafsiri ifuatayo: “Sasa siku ya kwanza ya juma—ambayo kila mtuanaitambua kuwa ndiyo siku ambayo Wakristo wanakusanyikakushiriki Chakula cha Bwana—Paulo, akiwa tayari kuondokasiku iliyofuata, aliongea nao….” Mfano sawa na utamaduniwa Kimarekani unaweza kuonekana katika kauli: “Siku yanneya Julai, wakati Wamarekani wanasherehekea kuzaliwa kwanchi yao, Rais alitoa hotuba ya kusisimua kwa taifa”(rej.Nichol na Whiteside, 1920, 1:171). Hoja kuu ambayo Lukaalikuwa akiielezea ilikuwa ni mahubiri ya Paulo yaliyodumuhadi usiku wa manane. Hata hivyo, kuingiza tendo jinginendani ya fungu tofauti, lililotanguliwa na “wakati,”linaonesha kwamba Luka alikuwa akirejelea kile kilichotambulika kama itifaki ya kawaida miongoni mwa Wakristo: kuadhimisha Chakula cha Bwana Jumapili. Hakika,

[t]unapaswa kukumbuka kwamba 1 Wakor. ilikuwa imeandikwa hapo awali, na kwamba rejeo katika 1 Wakor.xvi.2 kwa “siku ya kwanza ya juma”kwa ajili yaukusanyaji wa sadaka inaunganishwa kawaida na kaulihapa kuthibitisha kwamba siku hii ilikuwa imetambulishwa na Kanisa la Kikristo kama siku maalum kwa ibada ya umma, na kwa “kuumega mkate”(Nicoll,n.d., 2:424,aliongeza). 

Tatu, Paulo alitumia wiki nzima Troa—hata ingawa alikuwana ratiba ya haraka, akiharakisha kufika Yerusalemu (20:16).Mtu hawezi kuchelewesha safari ya haraka ili tu kushirikichakula cha kawaida au milo—ambayo ingeweza kuliwa katikasiku zozote za kuchelewa. Inaonekana alitaka kukutana nakanisa lote katika mkusanyiko rasmi wa kila wiki—halialiyoirudia katika Tiro (Matendo 21:4) na Puteoli (Matendo28:14). Jamieson, Fausset, na Brown wanaeleza ratiba: 

Akifika Jumatatu, walikaa zaidi ya Sabato ya Kiyahudina Siku ya Bwana inayofuata; wakijishughulisha, bilashaka, katika ushirika wa kuburudisha na kuimarishanawakati wa muda huo…. Hii…inaonesha wazi kwambakushika Ukristo kwa siku hiyo baadaye iliyoitwa waziwazi “Siku ya Bwana,” tayari ilikuwa ni desturiiliyowekwa ya makanisa (1871, uk. 208, emp. aliongeza).

Usiku wa Jumamosi au Usiku wa Jumapili? 

Kutoka kwenye maandiko ni dhahiri kwamba kwa tukio hiliwanafunzi walikusanyika jioni. Kwa kuwa tunaarifiwa kwambawalikusanyika “siku ya kwanza ya juma,”swali linabakiikiwa jioni hiyo ilikuwa usiku wetu wa Jumamosi au usikuwetu wa Jumapili. Jibu linategemea suala la kuhesabu mudakatika karne ya kwanza, hasa, ikiwa simulizi la Luka linatumia muda wa Kiyahudi au Kirumi. maelezo yafuatayoyamsingi yatatoa suluhu kwa swali hili. 

Siku na Masaa 

Katika historia yote, tamaduni zimekuwa zikihesabu masaanasiku kwa njia tofauti. Neno “siku”lina maana mbalimbalimiongoni mwa tamaduni hata katika Biblia. Mzunguko wa saa24 wa Dunia kwenye mhimili wake ni moja ya maana ya neno “siku,” yaani, siku ya jua au ya kiastronomia. Lakinimahali pa kuanzia kuhesabu mzunguko huu mmoja umekuwa ukibadilika kutoka tamaduni moja hadi nyingine. Wataalamuwengi wanakubaliana kwamba Wababeli walihesabu siku zaokutoka machweo hadi machweo, Wambriani kutoka mchana wasaasita hadi mchana wa saa sita, Waatheni na Waebrania kutokajua linapozama hadi linapozama, na Wamisri na Warumi kutokausiku wa manane hadi usiku wa manane (Pliny, 1855, 2.79.77;Smith, 1868, 1:567; Hasel, 1979b, 1:878; Anthon, 1843,uk.361). Ulaya, Amerika, na ustaarabu wa Magharibi kwa ujumlazimefuata muda wa Kirumi. Katika Biblia nzima, Wayahudiwalianza siku yao jioni—kama ilivyoagizwa na Sheria yaMusa katika msemo “tangu jioni hadi jioni”(Mambo yaWalawi 23:32; cf. Kutoka 12:18). Hivyo, kwa Wayahudi, Sabato (Jumamosi) ilianza jua linapozama (takribani saa12:00 jioni) kwenye kile tunachokibainisha kama Ijumaajioni. Sabato yao (Jumamosi) ilimalizika takribani saa12:00 jioni ya Jumamosi yetu, na Jumapili yao ilianza wakati huo (tazama pia Nehemia 13:19; Zaburi 55:17; cf.ereb boqer [jioni-asubuhi] katika Danieli 8:14). Kwa kuwakanisa la mwanzo, awali liliundwa na Wayahudi tu, na kwakuwa Wayahudi walikuwa wametawanyika nje ya Palestina katika Dola ya Kirumi, “makanisa ya mwanzo…mara nyingiyalifuata desturi ya Kiyahudi” (Johnson, 1891, 1:506)yakuhesabu nyakati. 

Maana nyingine ya neno “siku” inalingana na neno letu“mchana.” Msemo “usiku na mchana”(Marko 5:5) unarejelea sehemu za giza na mwanga za siku moja ya saa24—ikiwa na neno “siku” likimaanisha nusu tu ya sikuyasaa 24 (Gibbs, 1982, 2:769; Hasel, 1979a, 1:877; Anthon,uk.362,507). Yesu alifanya maana hii iwe wazi alipouliza,“Je,siku si saa kumi na mbili?” (Yohana 11:9, emp. aliongeza).Alikuwa akitumia neno “siku” kurejelea masaa ya mchanayanayotofautishwa na usiku. Luka anatumia neno hilo kwanjia ile ile. Katika Matendo 16:35, aliandika: “Ilipokuwamchana, wenye mamlaka waliwatuma maafisa, wakisema, ‘Waacheni wale watu waende.’” Anamaanisha “ilipokuwamchana,” kwa kuwa matukio yaliyotangulia kauli yake yalikuwa baada ya usiku wa manane (mstari 25).

Wayahudi wa wakati wa Yesu waligawanya sehemu ya mchanaya“siku” katika vitengo vidogo zaidi, yaani, vitengo vinnevya saa tatu kila moja kuanzia takribani saa 12:00 asubuhi(Hasel, 1979b, 1:878; Robinson, 1881, uk. 338; Robertson,1922, uk. 284). Njia hii imeenea katika Agano Jipya. Gizalililotawala wakati wa kusulubiwa kwa Kristo “kuanziasaasita hadi saa tisa” (Mathayo 27:45; cf. Marko 15:33) niadhuhuri hadi saa 9:00 alasiri yetu. Ingawa Luka labdahakuwa Myahudi, na ingawa mpokeaji wa awali wa kitabu,Theofilo, alikisia kuwa Mtu wa Mataifa, ni dhahiri kwambaLuka alitumia njia ya Kiyahudi—sio ya Kirumi—katika kuhesabu muda katika Luka na Matendo. “Saa sita”na “saatisa” katika Luka 23:44 ni adhuhuri na saa 9:00 alasirimtawalia. “Saa ya tatu ya mchana”katika Matendo 2:15inarejelea saa 3:00 asubuhi. “Saa sita”katika Matendo10:9 ni saa 6:00 adhuhuri. “Saa tisa”katika Matendo3:1na Matendo 10:3,30 ni saa 9:00 alasiri. Hivyo hakika yahesabu hii ilikuwa wazi kwa watafsiri wa NIV kiasi kwambawalibadili “saa tisa” kuwa sawa na ya kisasa ili kumsaidia msomaji wa Kiingereza: “Kornelio akajibu: ‘Sikunne zilizopita nilikuwa nyumbani kwangu nikiomba saa hii,saa tisa alasiri” (Matendo 10:30, emp. aliongeza; cf.aya3). Hata mamlaka ya Kirumi Claudius Lysias alikuwa  “akifuata njia ya Kiyahudi ya kuhesabu muda”(Jackson,2005, uk. 298) katika Matendo 23:23 aliporejelea “saayatatu ya usiku” (yaani, saa 3:00 usiku). Angalia kwambamarejeo yote ya Luka kwa siku na saa katika Matendo yanachukulia hesabu ya Kiyahudi ya muda. [KUMBUKA: Mathayona Marko pia walifuata muda wa Kiyahudi, wakati Yohana—aliyeandika karibu na mwisho wa karne ya kwanza—anaonekanakufuata muda wa Kirumi (cf. Smith, 1869, 2:1102; Robertson,1922, uk. 285; Lockhart, 1901, uk. 28; Brewer, 1941, uk.330-331; McGarvey, 1892, 2:181-182).] Hali hiyo hiyo inaweza kusemwa hata kwa marejeo ya Luka kwa misimu, kamaReese anavyobainisha kwa uangalifu katika maoni yake juuyaMatendo 27:9

Inapaswa kuzingatiwa kwamba Paulo anatumia muda waKiyahudi hapa (kama anavyofanya katika Matendo 20:16;1 Wakorintho 16:8; na Matendo 18:21, KJV); au tunawezakusema kwamba Luka anatumia muda wa Kiyahudi katikasimulizi zake za kile alichosema Paulo? Badala yakuzungumzia juu ya kuwa hatarini kutoka kwa mawazoyaNovemba hadi Mawazo ya Machi, Luka anatumia njiayaKiyahudi ya kuhesabu. Katika lugha ya Kiyahudi, msimuwa kusafiri ulirekodiwa kutoka sikukuu ya Pasakahadisikukuu ya Vibanda (siku tano baada ya Siku ya Upatanisho) (1976, uk. 897, emp. aliongeza). 

Zaidi ya hayo, mtu anapaswa kutofautisha kwa uangalifusanakati ya maana ya “kipindi cha saa 24”na “mchana”katika matumizi ya Biblia ya “siku.”Kwa mfano, Lukaanatufahamisha kwamba Herode alimuua Yakobo na alipangakufanya vivyo hivyo kwa Petro: “Basi ilikuwa wakati waSiku za Mikate Isiyochachushwa. Hivyo alipomkamata, alimweka gerezani, na kumkabidhi kwa vikosi vinne vya askari ili kumlinda, akikusudia kumleta mbele ya watu baadaya Pasaka” (Matendo 12:3-4, emp. aliongeza). Pasaka ilianza Ijumaa yetu jioni karibu saa 12:00 jioni. Wakatiakiwa gerezani usiku huo (aya 6), Petro aliachiliwa namalaika, hivyo alienda nyumbani kwa Mariamu (aya 12) kuripoti tukio hilo, na kisha akaenda mahali pengine. KishaLuka anasema: “mara ilipokuwa mchana, hakukuwa na mshangaomdogo miongoni mwa askari kuhusu kilichompata Petro”(aya18, emp. aliongeza). “Siku” katika aya ya 18 inarejeleamchana, yaani, asubuhi—sio siku nyingine au siku ya pili.

Mfano mwingine unaonekana katika kauli ya Luka kuhusu mamlaka za Kiyahudi: “Wakamkamata [mitume—DM], na kuwaweka chini ya ulinzi hadi siku ya pili, kwa maana ilikuwa tayari jioni” (Matendo 4:3, emp. aliongeza). Angalia kwamba, kwa “siku ya pili,”Luka hakumaanishasiku tofauti, kana kwamba kusema kwamba mitume walikamatwaJumatatu, lakini kuwekwa chini ya ulinzi hadi Jumanne.Badala yake, kwa kutumia muda wa Kiyahudi, Luka alikuwa akisema kwamba mitume walikamatwa saa 12:00 jioni au baadaya hapo (“tayari ilikuwa jioni”) ya siku fulani, na kishakuwekwa chini ya ulinzi hadi kipindi kingine cha mchana,yaani, asubuhi ya siku hiyo hiyo. Ili kufafanua, ikiwamitume walikamatwa baada ya saa 12:00 jioni ya, tuseme,Jumatatu yetu, tayari ilikuwa Jumanne yao, na “siku yapili” jua lilipochomoza ingalikuwa Jumanne. [KUMBUKA:Kwamfano mwingine wa matumizi haya ya “siku,”tazama Matendo23, ambapo Paulo alitoa utetezi wake mbele ya Baraza laKiyahudi (aya 1-10). Kisha Luka anasema: “Lakini usikuuliofuata Bwana akasimama karibu naye…”(aya 11). “Usikuuliofuata” haurejelei usiku wa siku iliyofuata, bali kwamasaa ya giza yaliyofuata mara baada ya utetezi wa Paulowakati wa mchana (kama inavyooneshwa katika tafsiri yaNASB: “Lakini usiku mara baada ya…”). Aya ya 12 kisha inaeleza:“Na ilipokuwa mchana…”—ikimaanisha mchana uliofuatausiku wa aya ya 11. Angalia pia Matendo 23:31-32; 27:27-29.]

Matumizi haya ya lugha yanatumika katika Matendo 20. Kwakuwa Luka alikuwa akitumia muda wa Kiyahudi (kama anavyofanya kila mahali pengine katika Matendo), basi wanafunzi walikusanyika jioni ya Jumamosi yetu—Jumapiliyao—ikiwa Paulo “amejiandaa kuondoka siku ya pili,”yaani, kipindi kingine cha mchana, ambacho kingekuwa wakatifulani baada ya alfajiri asubuhi iliyofuata—ambayo ingekuwa bado ni Jumapili yao (na yetu). Conybeare na Howson wanaeleza: “Ilikuwa jioni iliyofuata Sabato yaKiyahudi. Asubuhi ya Jumapili meli ilikuwa karibu kuondoka” (1899, uk. 592-593). 

Angalia pia kwamba njia ya Kiyahudi (dhidi ya Kirumi) yakuhesabu muda imo ndani ya istilahi katika vifungu vilivyotajwa hapo juu, ambapo masaa 12 mfululizo yanahusishwa na “siku,” yaani, mchana. Roy Lanier, Sr.anaeleza: 

Lakini kuhesabu siku za saa ishirini na nne kutokasaa12:00 jioni hadi saa 12:00 jioni ndiyo njia pekeemtuanaweza kupata masaa kumi na mawili ya usiku na masaa kumi na mawili ya mchana na kuyapata kwa mpangiliohuo.Kuanzia kipindi cha saa 6:00 usiku kinatupa takribanmasaa sita ya giza, kisha masaa kumi na mawili yamwanga, na kisha masaa sita mengine ya giza, kwampangilio huo. Siku ya Kibiblia ilianza na masaakumina mawili ya giza na ikafuatwa na masaa kumi na mawiliya mwanga (1984, 2:108). 

Matendo 20:11 

Wakati ibada ilipoingiliwa na kuanguka kwa Eutiko kutokadirishani juu, na Paulo akamfufua kimuujiza, tunasoma katika aya ya 11: “Basi alipokuwa amepanda juu, akaumegamkate na kuula, akazungumza nao kwa muda mrefu, hata humegamkate alfajiri, akaondoka.” Wafafanuzi wametofautianakuhusu maana ya “” katika aya hii. Wengine wanasistizakwamba “mega mkate” na “kula” kunarejelea mlo wa kawaida (labda “karamu ya upendo”) ndugu ambao walishiriki na Paulo kabla ya kuondoka kwake. Wengine wanasistiza kwamba “mega mkate” kunarejelea Meza ya Bwana.

Sababu moja kuu ya kulinganisha “mega mkate”katika ayahii na kula Meza ya Bwana ni kutokana na uhusiano wakenausemi ule ule uliotumika hapo awali katika aya ya saba.Kiyunani kinaweka kipengele kabla ya “mkate”katika ayaya 11, yaani, “mkate,” kama inavyooneshwa katika ASVnaNASB. G.C. Brewer alihitimisha kutoka kwenye kipengelehikicha kisarufi: “Katika aya ya 7 tunaelezwa kwamba walikusanyika pamoja ili kuumega mkate, na katika aya ya11tunaelezwa kwamba baada ya usumbufu walirudi katika chumbacha juu tena na kuumega mkate—ton arton”(uk. 331). Hojaya Brewer haikuwa kwamba kipengele kinachotangulia 

“mkate” kinathibitisha moja kwa moja kwamba Meza ya Bwanainakusudiwa. Badala yake, hoja yake ilikuwa kwamba: 

kwa kuwa mkate ulitajwa katika muktadha (aya ya 7),nahii, kama wote wanakubaliana, ilikuwa Meza ya Bwana,na hakuna mkate mwingine uliotajwa katika kifungu,basi “mkate” katika aya ya 11 ungeweza kurejelea mkate uliotajwa hapo awali. Ikiwa tutaruhusu muktadhakuelezea ni mkate gani unakusudiwa, hatuwezi kuwanashaka juu ya kuwa ni Meza ya Bwana (uk. 336, italicsin orig., emp. aliongeza; Tazama pia Hackett, 1852,uk. 283; cf. Johnson, 1891, 1:505). 

Katika Sarufi yao maarufu ya Kiyunani ya Agano Jipya,Blass,Debrunner, na Funk wanatoa msaada zaidi kwa tafsiri hiiyaMatendo 20:11, katika majadiliano yao kuhusu matumizi yakipengele na majina halisi (1961, pp. 135-136). Wanabainisha kwamba ingawa majina halisi “hayachukui kipengele,” yanaweza kufanya hivyo kutokana na  “anaphora” (yaani, “matumizi ya kitengo cha lugha…kurejelea kitengo kingine”—American Heritage…, 2000,uk.65). Kwa maneno mengine, ikiwa jina halisi linatumika,arton (mkate) katika aya ya saba, na nomino hiyo hiyo inatumika baadaye katika muktadha huo huo ikitanguliwanakipengele, ton arton (mkate) katika aya ya 11, tukio lapili la nomino kwa ujumla linarejelea tukio la awali.Blass,et al., wanatoa mifano ya matukio mawili kama haya—yotepia ni ya Luka: (1) matumizi ya kipengele na Sauli (“Sauli”) katika Matendo 9:1 kwa kurejelea kutajwa kwakemapema katika Matendo 8:3 ambapo kipengele hakitumiki,na(2) matumizi ya kipengele na Dameski (“Dameski”) katikaMatendo 9:3 kwa anaphora ya aya ya pili ambapo Dameskiinatokea bila kipengele.  Kutumia vishirikishi vinne na kitenzi kimoja katika ayaya11, Luka aliorodhesha vitendo vitano maalum vilivyofuataufufuo wa Eutiko. Katika ASV, vitendo hivyo ni: (1) kupandajuu (yaani, kurudi kwenye ghorofa ya tatu), (2) kuumegamkate, (3) kula, (4) kuzungumza kwa muda mrefu, na (5)kuondoka. Angalia kwa makini kwamba neno “kula”ni kitendo cha vishirikishi tofauti na kuumega mkate. Inaonekana kwamba “kula” kunarejelea mlo wa kawaida ambaoPaulo alikula baada ya Meza ya Bwana kuadhimishwa. GuyN.Woods alitoa maoni: “Tunaamini kwamba kuumega mkate katikaaya ya 11 kunarejelea Meza ya Bwana; na kwamba kutajwakwa neno kula kunadokeza mlo wa kawaida”(Woods, 1976, uk.351,italics in orig.). Conybeare na Howson wanakubaliana: “[W]aliadhimisha karamu ya Ekaristi. Tendo la UshirikaMtakatifu liliunganishwa, kama ilivyokuwa kawaida katikaenzi za Mitume, na mlo wa kawaida”(1899, uk. 594). Wanaongeza zaidi kwamba “Wakati alipokula, v. 11…inatofautishwa katika Kiyunani na kuumega mkate”(uk.594,tanbihi 3, italics in orig.; tazama pia Robertson, 1930,3:342; Jamieson, et al., 1871, uk. 208). Hoja kwamba kutajwa kwa kuumega mkate ni umoja na kwamba kwa hivyohaiwezi kurejelea Meza ya Bwana, kwa kuwa Paulo asingewezakushiriki Meza ya Bwana peke yake, haina nguvu, kwa kuwapingamizi hilo hilo lingetumika kama wazo kwamba mlo wakawaida unakusudiwa. Je, Paulo angekula mlo wa kawaidapekeyake—hasa kwa kuwa alikuwa ameongozana na wenzake kadhaakwenye safari ambao wangehitaji chakula kama vile kablayakuendelea na safari na Paulo (cf. McGarvey, 1863, uk. 249)?

Kwa kuzingatia matumizi ya Luka ya wakati wa Kiyahudi,haijalishi kama Meza ya Bwana au mlo wa kawaida umeelezwa.Katika hali yoyote ile, wanafunzi walikusanyika ili kushiriki Meza ya Bwana “katika siku ya kwanza ya juma”—sio Jumamosi au Jumatatu. Hata wale wasomi ambao wanapendelea kuamini kwamba Luka alitumia wakati wa Kirumi,hata hivyo, wanazungumza karibu kwa kauli moja katika kuthibitisha kwamba Meza ya Bwana iliadhimishwa Jumapili—sio Jumatatu. Kama H. Leo Boles alisisitiza: “[I]kiwawalikula Meza ya Bwana Jumatatu, hawakufanya kile walichokutana kufanya katika siku ya kwanza ya juma”(1941,uk. 319). Pia alifafanua: 

Ndiyo. Wayahudi na Warumi walikuwa na njia tofautizakuhesabu muda. Haijalishi jinsi walivyohesabu mudakwetu. Tuna wakati ulioainishwa kama “siku ya kwanzaya juma,” na watu wa Bwana wanapaswa kukutana sikuhiyo. Wakati wao uligawanywa katika siku, wiki, miezi,na miaka, kama ilivyo kwetu. Wiki zao zilikuwa nasikuya kwanza, na wiki zetu zina siku ya kwanza. Tunawezakujua siku ya kwanza ya juma letu, na tunaweza kukutana na kuabudu siku hiyo na kupokea baraka zaMungu (1985, uk. 112). 

Ingawa DeWelt anadhani utambuzi wa Kiyahudi, alibainisha“Tunaweza kutaja kwamba Meza ya Bwana hapa inayoitwa ‘kuumega mkate’ ilishirikishwa Jumapili bila kujali nimuda gani unatumika. Ikiwa unahesabu wakati kutoka machweohadi machweo (Kiyahudi) ilikuwa Jumapili. Ikiwa kutokasaasita usiku hadi saa sita usiku (Kirumi) ilikuwa Jumapili”(1958, uk. 271, emp. aliongeza). 

MASWALI MAWILI 

Baadhi wanadai kwamba kwa kuwa Wakristo wa Kiyahudi wangeweza kushiriki Meza ya Bwana Jumamosi jioni yetu,tunaweza pia. Hata hivyo, Jumamosi jioni haikuwa Jumamosijioni kwa Myahudi—ilikuwa Jumapili! Wakati wa kushirikiMeza ya Bwana lazima uendane na utambuzi wa muda wa jamiiyetu. Mungu anatarajia Wakristo kushiriki Meza ya Bwanakatika siku ya kwanza ya juma—hata hivyo siku hiyo inahesabiwa katika jamii fulani. Haitakuwa vyema kusemakwamba tunaweza kushiriki Meza ya Bwana Jumamosi huko Texaskwa kuwa wakati huo huko Australia tayari ni Jumapili.Mtuanayeishi Texas lazima ashiriki Meza ya Bwana JumapilikamaJumapili inavyojulikana huko Texas. Vinginevyo, hakutakuwana mwisho wa machafuko yatakayojitokeza, na mkazo unaowekwaJumapili katika Agano Jipya utakuwa hauna maana kimsingi.Mungu atawawajibisha kila mmoja wetu kwa kushiriki MezayaBwana Jumapili kama inavyohesabiwa katika tamaduni na eneoletu la kijiografia. 

Swali jingine ni dai kwamba, kwa kuwa Yesu alianzisha Mezaya Bwana Alhamisi—akiwa na wanafunzi wake—tunaweza kushiriki katika siku nyingine zaidi ya Jumapili. Ni kwelikwamba Yesu alianzisha Meza ya Bwana Alhamisi jioni—sikuya kwanza ambapo Wayahudi walianza maandalizi ya sikukuu,ambayo ilikuwa ni kuchinja mwana-kondoo wa Pasaka. Lakiniwazo linalosema, “Ikiwa alifanya hivyo Alhamisi, nasi tunaweza,” linashindwa kwa vipengele viwili. Kwanza, Yesuangeweza kuwafundisha wanafunzi wake kuhusu tendo fulanisiku moja, lakini akawataka walifanye siku nyingine, bilakuwa na ukinzani. Pili, maandiko yanatamka wazi kwambaushiriki wa Yesu katika tendo hili lingetokea “mpya…katika ufalme wa Baba yangu” (Mathayo 26:29). Kwa manenomengine, alikuwa akiwapa maagizo juu ya kushiriki MezayaBwana ambayo ingewafanyia kazi kanisani baada ya kuanzishwakwake. Kwa hiyo, mtu angehitaji kuangalia baada ya Matendosura ya pili ili kuona kama Yesu alikusudia mzunguko wowotemaalum au siku fulani. Tunapata hilo hasa—ushiriki waMezaya Bwana Jumapili. 

1 WAKORINTHO 11:23-39 

Rejeo la Paulo kuhusu Meza ya Bwana kuanzishwa naYesu,katika maoni yake kwa Wakorintho linajumuisha maneno haya:

“Vivyo hivyo, baada ya kula, akakitwaa kikombe,akisema, ‘Kikombe hiki ni agano jipya katika damuyangu. Fanyeni hivi, kila mnywapo, kwa ukumbushowangu.’ Kwa maana kila mlapo mkate huu na kunywakikombe hiki, mwaonyesha mauti ya Bwana mpaka ajapo”(1 Wakorintho 11:25-26). 

Baadhi wamefanya madai yafuatayo: “Kipengele ‘kila mnywapo’ kinamaanisha kwamba Wakorintho waliruhusiwa kushiriki Meza ya Bwana kila walipochagua kufanya hivyo—wakati wowote walipoamua bila vikwazo vyovyote juu ya sikuau mara ngapi.” 

Maoni haya yana sifa ya makosa mawili: (1) yanashindwakuelewa sarufi na muktadha wa kifungu na (2) yanashindwakuzingatia kila kitu ambacho Mungu anasema kuhusu jambohili mahali pengine katika Agano Jipya. 

Sarufi/Muktadha: 

Maneno kadhaa katika muktadha yanaashiria wazo la wakati:“fanyeni hivi” (aya za 24,25), “kila mnywapo”(ayaza 25,26), “mpaka” (aya 26), na “wakati”(aya 33). Hatahivyo, hakuna mojawapo ya maneno haya yanayotoa msaadawowote katika kubaini lini au mara ngapi Meza ya Bwanainapaswa kuadhimishwa. Mzunguko, kurudiarudia, na uthabitihakika viko katika ujenzi wa maneno kama haya, lakini maneno kama haya ni yasiyoeleweka na hayatoi vigezo maalumvya mzunguko. Maoni ya Paulo katika 1 Wakorintho 11 hayatoimsaada wowote katika kubaini wakati halisi wa kushiriki,ingawa anaelezea suala hili kwa njia isiyo ya moja kwamojakatika sura ya 16 ambapo anaunganisha tendo lingine laibada na Jumapili. J.W. McGarvey anaonesha ufahamu huukatika maoni yake juu ya 11:26—“Ushiriki wa mara kwamarawa karamu hii kupitia karne ni moja ya ushahidi wa njewenye nguvu zaidi wa ukweli wa historia ya injili. Kwamnyororo wa viunganishi vya kila juma utaunganisha kujakwakwanza na pili kwa Bwana wetu; baada ya hapo hakutakuwanahaja ya ishara zaidi” (McGarvey, 1916, uk. 118, emp. aliongeza). 

Mkazo wa muktadha uko juu ya hali ya kudumu ya Meza yaBwana hadi mwisho wa wakati. Kwa hivyo, wakati inapoadhimishwa (bila kuonyesha ni lini ushirika huo unafanyika, iwe Jumapili au siku nyingine yoyote ya juma),kila wakati inapoadhimishwa, lazima ifanywe kwa madhumuniya kukumbuka kile Yesu alichofanya. Mungu alikusudia Mezaya Bwana kuwa tangazo la mara kwa mara, linalorudiarudiakwa Wakristo na waangalizi wa nje juu ya ukweli wa kileYesu alichofanya msalabani na ukweli kwamba atarudi tena.Findlay anatolea mfano: “Paulo anakubali kwamba ushirikautakuwa wa mara kwa mara, kwa kuwa anaelekeza kwamba, hatahivyo mara kwa mara, lazima uongozwe na maagizo ya Bwana,ili kukumbuka kwake kubaki kusiwe na kasoro”(2:881, italics in orig.). 

Neno la Kiyunani ambalo Roho Mtakatifu alilichagua katikaaya zote mbili 25 na 26, lililotafsiriwa “kila mnywapo”katika NKJV, ni hosakis. Kielezi hiki cha uhusiano kinatumika mara tatu (Moulton, et al., uk. 712) katika Agano Jipya huku matumizi mawili kati ya hayo matatu yakipatikana katika aya hizi mbili. Kulingana na mwanasarakasi wa Kiyunani anayeheshimika A.T. Robertson,neno hilo “linatumika tu na wazo la kurudiarudia kusikoeleweka” (1934, uk. 973, emp. aliongeza; Robertson,1931, 4:165). Katika majadiliano yake ya vifungu vya mudamkuu, analiweka neno hilo pamoja na viunganishi vinginevinavyomaanisha “wakati” (1934, uk. 971). Hata hivyo,neno hilo halitoi mwanga wowote kwa njia ambayo mtu anawezakubaini mzunguko wowote maalum; bila shaka halitoi daliliyoyote kwamba msomaji yuko huru kuchagua mzunguko wakemwenyewe; wala haliondoi sharti la mzunguko ambao unawezakuoneshwa mahali pengine katika Agano Jipya. Wanazuoniwa sarufi hutoa maana zifuatazo zinazolingana: “wakati wowote,” “kila mnywapo,” “mara nyingi kama,”“marangapi kama,” “mara ngapi,” “mara nyingi sana,”“kamamara nyingi” (Wallace, uk. 209; Dana & Mantey, uk. 281;Robson, uk. 322; Pickering, uk. 653; Liddell & Scott, uk.1082). Angalia kwamba maneno haya yote yanaelezea tu tukiolinalotokea bila kubainisha awamu. 

Tafsiri za Kiingereza zinaonesha kwamba hosakis haisemikwamba Meza ya Bwana inaweza kuchukuliwa wakati wowotemtuanapoamua au kwamba Jumapili sio siku pekee ambayo Mungualikusudia. Angalia jedwali lifuatalo ambalo linatoa muhtasari wa matumizi ya tafsiri za Kiingereza: 

Tafsiri	1 Wakorintho 11:25	1 Wakorintho11:26
CEB	Kila wakati unapokunywa	Kila wakati unapokula
CEV	Kunywa hii	Unapokula
ERV	Unapokunywa	Kila wakati unapokula
EXB	Unapokunywa	Kila wakati unapokula
GW	Kila wakati unapokunywa	Kila wakati unapokula
GNT	Wakati wowoteunapokunywa	Kila wakati unapokula
ICB	Unapokunywa	Kila wakati unapokula
PHILLIPS	Wakati wowoteunapokunywa	Wakati wowoteunapokula

JUB	Kila wakati mnywapo	Kila wakati mnapokula
NOG	Kila wakati unapokunywa	Kila wakati unapokula
NCB	Wakati wowoteunapokunywa	Wakati wowoteunapokula
NCV	Unapokunywa	Kila wakati unapokula
NET	Kila wakati unapokunywa	Kila wakati unapokula
NIRV	Kila wakati unapokunywa	Unapofanya hivi
NIV	Wakati wowoteunapokunywa	Wakati wowoteunapokula
NTE	Wakati wowoteunapokunywa	Wakati wowoteunapokula
VOICE	Wakati wowoteunapokunywa	Kila wakati unapokula
WE	Kila wakati unapokunywa	Kila wakati unapokula

Kumbuka kwamba “kila wakati,” “wakati,”“kila wakati,” na “kila mara” ni maneno sawa. Yanabeba maanaya kurudiarudia bila kubainisha siku au muda wa kuadhimisha.Maandiko hayakusudii kumaanisha kwamba kwa hiyo Wakristowako huru kuchagua siku zao wenyewe. Badala yake, lughailiyochaguliwa na Roho Mtakatifu katika 1 Wakorintho 11:25-26 haitoi msaada wowote katika kubainisha kama Mungu anakusudia Meza ya Bwana iadhimishwe siku fulani au wakatifulani. Kama Mungu alikua ameamuru hivyo, Agano Jipya lingehitajika kuonesha hivyo sehemu nyingine. 

Muhtasari 

Wala Kigiriki,wala Kiingereza havibebi wazo kwamba Wakristowako huru kuchagua nyakati zao wenyewe za kushiriki MezayaBwana. Msomaji lazima aingize wazo hilo kwenye maandiko.Kama Agano Jipya halikutoa maagizo zaidi kuhusu mara kwamara au siku ya Meza ya Bwana, msomaji angekuwa huru kuchagua nyakati zake za kuadhimisha, akiamua ni siku zipiza juma na mara ngapi ingeadhimishwa. Lakini Bwana alitupamaagizo ya ziada juu ya jambo hilo.

Maagizo zaidi kutoka kwa Mungu 

Ili kuwa mkweli na mwaminifu kwa Maandiko, lazima mtu akusanye kila kitu ambacho Biblia imekiandika juu ya somona kufikiria juu ya hayo kwa usahihi ili kufikia mapenzikamili ya Mungu juu ya somo hilo. Hasa, lazima mtu atazameAgano Jipya ili kubaini mapenzi ya Mungu kuhusu kuadhimishaMeza ya Bwana. Kuhusu awamu kadhaa za kuadhimisha. Mistariifuatayo inafafanua jambo hilo kwa kutoa picha kamili:Matendo 2:42,46; Matendo 20:7; Matendo 20:11; 1 Wakorintho16:1-2. Wakati 1 Wakorintho 11:23-39 inatoa maelezo mengi,madhumuni makuu ya kifungu hicho yanahusiana na namna yaMeza ya Bwana, sio wakati. Mtu lazima aangalie sehemu nyingine ili kuona kama kuna mara fulani maalum inayoshurutishwa. Yote ambayo mtu anahitaji kufanya nikusoma mbele hadi sura ya 16. Wakorintho walijua kwambawalitakiwa kukutana kila siku ya kwanza ya juma—kama inavyodhihirika kutoka katika matumizi ya kata katika 1Wakorintho 16:2 (“kila juma”—angalia hapa chini). WakatiPaulo alipoandika, “Kila wakati mnapokutana, mnapaswakufanya hivi na vile,” alijua kwamba tayari wasomaji wakewalielewa maana inayokusudiwa kuhusu siku (Jumapili). 

Mathara yake 

Fikiria matokeo ya yaliyoelezwa hapo juu. Kama Mungu hakubainisha nia yake kuhusu awamu za kuadhimisha MezayaBwana, mtu angeweza kushiriki mara moja baada ya kubadilikana kutimiza matarajio ya Mungu. Kama Mkristo ataishi mpakakufikia miaka 90, angemridhisha Mungu kwa kushiriki maramoja tu. 

Zaidi ya hayo, je, Wayahudi wangeweza kusherehekea Sabatokatika siku nyingine zaidi ya Sabato/Jumamosi? KulingananaKumbukumbu la Torati 5:12-15, Sabato ilikumbuka Kutoka—ukombozi wa Wayahudi kutoka utumwani Misri. Je, wangewezakutafakari—kama wale wa leo wanaotenganisha Meza ya Bwanana Jumapili—kwamba kumbukumbu ya kudumu ya Kutoka ingewezapia kufanyika siku nyingine zaidi ya Jumamosi? Wayahudi wasingeweza kujua lini waadhimishe Kutoka isipokuwa Mungualikuwa ameamuru hivyo. Kama Mungu asingekuwa ametoa isharayoyote ya siku, Wayahudi wangeweza kuwa huru kuadhimishasiku yoyote na kuadhimisha kwao hakungehitaji kuwa hatakila juma. Lakini kwa kuunganisha kumbukumbu ya KutokanaJumamosi, Wayahudi walikuwa na wajibu wa kufuata maagizoyaMungu na kufanya vinginevyo ingekuwa dhambi. 

Ukweli ni kwamba sehemu kubwa ya Ukristo—ingawa kwa kawaida inahusisha kuadhimisha Meza ya Bwana na Jumapili—wamejisikia huru kurekebisha na kubadilisha maagizo yaMungu juu ya mambo mbalimbali kwa karne nyingi, ikiwa nipamoja na kugusa agizo la kimaandiko kuhusu Jumapili. Hatahivyo, matangazo yake yenye nguvu yanabaki kuwa na atharina kutoa onyo kali kwa wale watakaojaribu kubadilisha maagizo yake: “Usiongeze kwenye maneno yake, asijekukurekebisha, nawe ukaonekana mwongo”(Mithali 30:6).

1 WAKORINTHO 16:1-2 

Katika Wakorintho 1. 16:2, neno kata ni la ugawaji na linamaanisha “kila.” Macknight anaeleza: “Na kama katapolin inamaanisha kila mji; na kata mena, kila mwezi;na,Matendo 14:23 kata ekklesian, katika kila kanisa: hivyokata mian sabbatou inamaanisha siku ya kwanza ya kilajuma” (n.d., uk. 208, italiki na msisitizo katika asili;cf. Arndt na Gingrich, 1957, uk. 407; kwa mjadala wa tafsiri sahihi ya sabbatou, angalia Lyons, 2006; McGarvey,1910, uk. 306-307). Tafsiri za Kiingereza zinazowakilishakipengele hiki cha Kigiriki ni pamoja na NIV na NASB. Kwahivyo Paulo bila shaka aliamuru michango ya kila wiki kwamakanisa: “katika siku ya kwanza ya kila juma.”Vivyohivyo, Wayahudi walielewa kwamba kuadhimisha Sabato— “kumbuka siku ya Sabato, uitakase”(Kutoka 20:8)—ilikuwainatumika kwa kila Sabato. Paulo alisema kwamba alitoaamrihii kwa ajili ya michango ya kila Jumapili kwa makanisayaWagalatia pia (vs. 1). Hapa kuna mtume aliyeongozwa, chiniya ushawishi wa Roho Mtakatifu ambaye Yesu alisema angekuja,akitoa sheria ya mara kwa mara kwa makanisa ya karne ya kwanza. Makanisa haya dhahiri yalikutana sio tu kutoa mchango wa kifedha na kisha kurudi nyumbani. Walikutanakushiriki katika vitendo vyote vya ibada—Meza ya Bwanaikiwa ya kwanza kati yao. Mtaalam wa kutambuliwa, mhubiriwa Pentekoste anayekubali wazi, na Profesa Mstaafu wa Mafunzo ya Agano Jipya katika Chuo cha Regent, Gordon Fee,anakubaliana na wazo hili, anapozungumzia Jumapili kama—

kuhesabu kila wiki kwa umuhimu wa kidini…. Lughahiiinakumbukwa vyema katika mapokeo ya Injili kuhusianana ufufuo wa Yesu kutoka kwa wafu. Nafasi ya kudumuyamaneno haya katika simulizi hizo inamaanisha kwambailikuwa na zaidi ya maslahi ya kihistoria tu kwakanisa la awali. Hii inathibitishwa zaidi na kumbukumbu katika Matendo 20:7, ambayo inaoneshakwanguvu kwamba, Paulo na wengine walikaa Troa mpaka “siku ya kwanza ya juma” hasa kwa sababu hiyo ndiyosiku ambayo Wakristo walikusanyika kwa ajili ya kuumega mkate, yaani, mlo wao kwa heshima ya Bwana(1987, uk. 814, msisitizo umeongezwa). 

HITIMISHO 

Kwa kukusanya kila kitu ambacho Agano Jipya limekiandikajuu ya somo na kukiweka kwa mantiki, mtu anaweza kufikiaukweli. Hitimisho linalopaswa kufanywa kutokana na habarihii ni la kufanya maamuzi na halina shaka. Tangu Wakristowalipokuwa wanakutana kila Jumapili (Wakorintho 1, 16:2),na kusudi kuu la mikusanyiko hiyo ilikuwa ni kufanya karamuya Bwana (Matendo 20:7) mara kwa mara na kwa kudumu (Matendo 2:42), ifahamike kwamba kanisa la mapema lilishiriki karamu ya Bwana kila Jumapili – na kushirikiJumapili pekee. H. Leo Boles alihitimisha vizuri: “Hakunamfano au maagizo ya kimaandiko yanayoruhusu kula karamuyaBwana siku nyingine isipokuwa siku ya kwanza ya juma”(1985,uk. 37). Rex Turner anatoa muhtasari unaofaa: “hitimisholalazima na lisiloweza kuepukika ni kwamba wanafunzi lazimawakutane Jumapili tu na kuvunja mkate” (1972, uk. 77).

MAREJELEO 

American Heritage Dictionary of the English Language (2000), (Boston, MA: Houghton Mifflin), fourthedition. 

Anthon, Charles (1843), A Dictionary of Greek and RomanAntiquities (New York: American Book). 

Arndt, William and F.W. Gingrich (1957), A Greek-EnglishLexicon of the New Testament and Other Early ChristianLiterature (Chicago, IL: University of Chicago Press).

Atchley, Rick (1989), in Monroe Hawley, “Acts As A Patternfor the Church Today (Part 3),” Audio Cassette (Searcy,AR:Harding University Lectures). 

Barnes, Albert (1847), Notes on the New Testament: Acts (Grand Rapids, MI: Baker, 2005 reprint). 

Behm, Johannes (1964), “artos,” Theological Dictionaryof the New Testament, ed. Gerhard Kittel (Grand Rapids,MI:Eerdmans). 

Behm, Johannes (1965), 

“klao, klasis, klasma,” Theological Dictionary oftheNew Testament, ed. Gerhard Kittel (Grand Rapids, MI: Eerdmans). 

Blass, F., A. Debrunner, and Robert Funk (1961), A GreekGrammar of the New Testament and Other Early ChristianLiterature (Chicago, IL: University of Chicago Press).

Boles, H. Leo (1941), A Commentary on Acts of the Apostles (Nashville, TN: Gospel Advocate). 

Boles, H. Leo (1985), Questions and Answers, Sermon Outlines and Bible Study Notes (Nashville, TN: GospelAdvocate).

Brewer, G.C. (1941), Contending For the Faith (Nashville,TN: Gospel Advocate). 

Brownlow, Leroy (1945), Why I Am A Member of the ChurchofChrist (Fort Worth, TX: Brownlow Publishing). 

Bullinger, E.W. (1898), Figures of Speech Used in theBible (Grand Rapids, MI: Baker, 1968 reprint). 

Campbell, Alexander (1972 reprint), “Lord’s Supper ADivine Institution,” in Around the Lord’s Table, ed.John Hinds (Nashville, TN: Gospel Advocate). 

Conybeare, W.J. and J.S. Howson (1971 reprint), The Lifeand Epistles of Paul (Grand Rapids, MI: Eerdmans). 

Dana, H.E. and Julius Mantey (1927), A Manual Grammarofthe Greek New Testament (Toronto, Canada: Macmillan).

DeWelt, Don (1958), Acts Made Actual (Joplin, MO: CollegePress). 

Didache (no date), ed. Roberts-Donaldson, [On-line], URL:http://www.earlychristianwritings.com/text/didache 

roberts.html. 

Dungan, D.R. (1891), “The Lord’s Supper,”in The OldFaith Restated, ed. J.H. Garrison (St. Louis, MO: ChristianPublishing). Reprinted in John Hudson, ed., The Pioneerson Worship (Kansas City, MO: The Old Paths Book Club),pp.93-114. 

Fee, Gordon (1987), The First Epistle to the Corinthians,New International Commentary on the New Testament (GrandRapids, MI: Eerdmans). 

Ferguson, Everett (1976), “The Lord’s Supper and BiblicalHermeneutics,” Mission, September.

Findlay, G.G. (1900), “St. Paul’s First Epistle to theCorinthians,” in The Expositor’s Greek Testament, ed.W.Robertson Nicoll (Grand Rapids, MI: Eerdmans). 

Gesenius, William (1847), Hebrew and Chaldee Lexicon tothe Old Testament (Grand Rapids, MI: Baker, 1979 reprint).

Gibbs, J.G. (1982), “Hour,” The International StandardBible Encyclopedia, ed. Geoffrey Bromiley (Grand Rapids,MI:Eerdmans). 

Gibson, Steve (1990), “Ruminations on Acts 20:7,”TheRestorer, 10[1]:4-5, January. 

Hackett, H.B. (1852), A Commentary on the Original Textof the Acts of the Apostles (Boston, MA: J.P. Jewett).

Harris, R.L., G.L. Archer, Jr., and B.K. Waltke (1980), Theological Wordbook of the Old Testament (Chicago, IL: Moody). 

Hasel, G.F. (1979a), “Day,” The International StandardBible Encyclopedia, ed. Geoffrey Bromiley (Grand Rapids,MI:Eerdmans). 

Hasel, G.F. (1979b), “Day and Night,”The InternationalStandard Bible Encyclopedia, ed. Geoffrey Bromiley (GrandRapids, MI: Eerdmans). 

Hood, Kregg (1990), “Establishing Biblical Authority:AFresh Look at A Familiar Issue (Part 2),”Image 6, May/June. 

Jackson, Wayne (1991), “The Lord’s Supper in the EarlyChurch,” The Edifier, 11:3, November 28. 

Jackson, Wayne (2005), The Acts of the Apostles from Jerusalem to Rome (Stockton, CA: Christian Courier), second edition.

Jamieson, Robert, A.R. Fausset, and David Brown (1871),ACommentary on the Old and New Testaments (Grand Rapids,MI:Zondervan), [On-line], URL: 

http://www.ccel.org/ccel/jamieson/jfb.i.html. 

Johnson, B.W. (1891), The People’s New Testament (St.Louis, MO: Christian Board of Education). 

Klappert, Bertold (1976), “Lord’s Supper,”The NewInternational Dictionary of New Testament Theology, ed.Colin Brown (Grand Rapids, MI: Zondervan). 

Lanier, Roy, Sr. (1984), 20 Years of the Problem Page (Abilene, TX: Quality Publications). 

Liddell, Henry and Robert Scott (1901), A Greek-EnglishLexicon (Oxford: The Clarendon Press). 

Lockhart, Clinton (1901), Principles of Interpretation (Delight, AR: Gospel Light), revised edition. 

Lyons, Eric (2006), “The First Day of the Week,”Apologetics Press, [On-line], 

URL: https://www.apologeticspress.org/articles/3157. 

MacKnight, James (no date), Apostolical Epistles (GrandRapids, MI: Baker). 

Martyr, Justin (no date), First Apology, ed. Roberts Donaldson, [On-line], URL: 

http://www.earlychristianwritings.com/justin.html. 

Mayeux, Randy (1989), “Letter to the Editor,”ChristianChronicle, 46:6, June. 

McClintock, John and James Strong (1867), Cyclopedia ofBiblical, Theological, and Ecclesiastical Literature (Grand Rapids, MI: Baker, 1968 reprint).

McGarvey, J.W. (1863), A Commentary on Acts of Apostles (Bowling Green, KY: Guardian of Truth Foundation).

McGarvey, J.W. (1892), New Commentary on Acts of Apostles (Cincinnati, OH: Standard). 

McGarvey, J.W. (1910), Biblical Criticism (Cincinnati,OH:Standard). 

McGarvey, J.W. (1916), Thessalonians, Corinthians, Galatians and Romans (Cincinnati, OH: The Standard Publishing Co.). 

Miller, Dave (2003), “Legalism,” Apologetics Press, [On line], URL: https://www.apologeticspress.org/articles/2265.

Milligan, Robert (1975 reprint), The Scheme of Redemption (Nashville, TN: Gospel Advocate). 

Moule, C.F.D. (1961), Worship in the New Testament Church (Richmond, VA: John Knox Press). 

Moulton, W.F., A.S. Geden, and H.K. Moulton (1978), AConcordance to the Greek Testament (Edinburgh: T.&T. Clark), fifth edition. 

Nichol, C.R. and R.L. Whiteside (1920), Sound Doctrine (Clifton, TX: Nichol Publishing). 

Nicoll, W. Robertson (no date), The Expositor’s GreekTestament (Grand Rapids, MI: Eerdmans). 

Pickering, John (1839), A Greek and English Lexicon (Boston: Hilliard, Gray, Little, & Wilkins).

Pliny the Elder (1855 edition), The Natural History,ed.Bostick, John and H.T. Riley (London: Taylor & Francis),[On-line], URL: http://www.perseus.tufts.edu/cgi 

bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999. 02.0137%3Ahead%3D%2382.

Rackham, Richard (1901), The Acts of the Apostles (London:Methuen & Co.). 

Reese, Gareth (1976), New Testament History—Acts (Joplin,MO: College Press). 

Robertson, A.T. (1922), A Harmony of the Gospels (NewYork: Harper & Row). 

Robertson, A.T. (1930), Word Pictures in the New Testament (Nashville, TN: Broadman). 

Robertson, A.T. (1931), Word Pictures in the New Testament (Nashville, TN: Broadman). 

Robertson, A.T. (1934), A Grammar of the Greek New Testament in the Light of Historical Research (Nashville,TN: Broadman Press). 

Robinson, Edward (1881), The Comprehensive Critical andExplanatory Bible Encyclopedia (Toledo, OH: H.W. Snow).

Robson, Charles (1839), A Greek Lexicon to the New Testament (London: Whittaker & Co.). 

Smith, William (1868/1869), Dictionary of the Bible, ed.H.B. Hackett (New York: Hurd & Houghton). 

Summers, Ray (1950), Essentials of New Testament Greek (Nashville, TN: Broadman). 

Swete, Henry (1911), Commentary on Revelation (GrandRapids, MI: Kregel, 1980 reprint). 

Thayer, Joseph H. (1901), A Greek-English Lexicon of theNew Testament (Grand Rapids, MI: Baker, 1977 reprint).

Turner, Rex (1972), Sermons and Addresses on the Fundamentals of the Faith (Montgomery, AL: Rex Turner).

Wallace, Daniel (2000), The Basics of New Testament Syntax (Grand Rapids, MI: Zondervan). 

Warren, Thomas B. (1975), When Is An “Example”Binding? (Jonesboro, AR: National Christian Press). 

Woods, Guy N. (1976), Questions and Answers (Henderson,TN: Freed-Hardeman College). 

UNAKILI NA MASHARTI: Tunafurahi kutoa idhini kwa makalahii kunakiliwa kwa sehemu au kwa ukamilifu wake, ili mradimasharti yetu yazingatiwe. 

---

Published July 12, 2024