Je, Waandishi wa Kiebrania Walikopa Kutoka Hadithi za Kale za Mashariki ya Karibu?
Kwa karne nyingi, watu wengi katika nchi za Magharibi waliiona Biblia kuwa Neno la Mungu. Waliuona kama ufunuo usio na makosa na wenye uvuvio wa Mungu kwa viumbe Wake. Kuanzia katikati ya miaka ya 1800, baadhi ya wasomi walianza kukataa uvuvio wa Biblia. Hii ilikuja, kwa sehemu, baada ya ugunduzi wa maandishi ya kale ya mythological. Walipochunguza uthibitisho wa maandishi, wakosoaji walikazia ufanano wa Biblia na fasihi nyingine na kudai kuwa ni kitabu kimoja tu kitakatifu kati ya hekaya nyingi zaidi. Baada ya kuchunguza tofauti za Biblia na hekaya za kale, wasomi wengine waliona uvumbuzi huo kuwa uthibitisho wa umoja wa Biblia.
Labda mtazamo mkuu zaidi katika masomo ya Biblia kuhusu maandishi ya Biblia ni kwamba Biblia ina kiasi kikubwa cha hekaya zilizokopwa kutoka kwa majirani wa Israeli (ingawa tunapaswa kuongeza haraka kwamba ukweli hauamuliwi na maoni ya wengi). Dhana hii imetawala masomo ya Biblia kwa karibu karne mbili. Lakini kadiri maandishi ya ziada yalivyojitokeza, wasomi waangalifu zaidi wamejitenga na maoni haya. Hakika, hekaya ilionekana kuwa hadithi tupu, lakini sasa wasomi wameanza kutambua kwamba si lazima iwe hivyo. Imani ya kwamba hekaya inaweza kuwa na nuggets ndogo za ukweli wa kihistoria inazidi kupata umaarufu, hata ikiwa tunatambua kwamba hadithi za miungu zilikuwa kazi ya waandishi wa uvumbuzi. Kwa hiyo hii inaiacha wapi Biblia? Swali tunalopaswa kujiuliza ni hili: je, Biblia ni hadithi tupu, au ni jambo lingine?
Ni lazima kwanza tutambue tunamaanisha nini tunaposema “hekaya.” Ni neno linalojulikana kuwa gumu kulifafanua, na wanazuoni wanalitumia likiwa na nuances mbalimbali (tazama Kreeft na Tacelli, 1994, ukurasa 212-213). Wengine wanaifafanua kama hadithi yoyote ikijumuisha ile isiyo ya kawaida. Wengi hutenganisha hekaya na hekaya, huku zile za zamani zikiwa hadithi kuhusu miungu, na za mwisho zikiwa hadithi— zenye viwango tofauti vya ukweli wa kihistoria—kuhusu wanadamu. Katika lugha ya kisasa, wengine huitumia kurejelea hadithi za uwongo, haswa hadithi za mhusika fulani (kwa mfano, hadithi za Superman au Kapteni Amerika). Lakini tukilitazama neno hili jinsi linavyobeba maandiko matakatifu ya dini katika Mashariki ya Karibu ya kale, lina matumizi yaliyofafanuliwa wazi.
Katika kitabu chake The Bible Among the Myths, msomi wa Agano la Kale John Oswalt anabainisha tofauti kubwa kati ya maandishi ya hekaya na Biblia ya Kiebrania (2009). Biblia na hekaya za kale zilitokana na mitazamo miwili tofauti kabisa ya kilimwengu. Ingawa anabainisha karibu pointi kumi na mbili tofauti, tutachunguza nne hasa.
TABIA YA MAADILI YA KIUMUNGU
Katika Biblia, tabia ya Mungu ya kimaadili inahusishwa na utakatifu na uadilifu. Ili kuwa sahihi zaidi, ni tabia yake ndiyo inayofafanua utakatifu. Sifa zake huweka viwango vya tabia. Wao ni wasafi na wanyoofu kiadili na kimaadili. Zaidi ya hayo, kwa kuwa Yeye ni mkamilifu na hawezi kubadilika kimsingi ( Malaki 3:6 ), Hawezi kuwa bora au mbaya zaidi. Wema wake unaadhimishwa katika Biblia nzima (Zaburi 16:2; 31:19; 107:1). Hawezi kujaribiwa au kumjaribu mwingine (Yakobo 1:17), au kutazama uovu kwa kipimo chochote cha kibali (Habakuki 1:13). Watu huakisi utakatifu wa Mungu, kwa sehemu kupitia maisha ya kimaadili (Mambo ya Walawi 11:44; 1 Petro 1:16).
Miungu ya Mashariki ya Karibu ya kale mara nyingi hufanya matendo maovu na mara kwa mara hujitoa kwenye ufisadi. Katika hadithi ya Wamisri, mungu wa machafuko Sethi anamuua kaka yake Osiris na kuukata mwili. Katika hadithi ya Kimisri yenye jina la “Mashindano ya Horus na Sethi,” Seth anajaribu kumbaka mpwa wake Horus wakati wa mashindano ya nani atachukua nafasi ya Osiris (Lichtheim, 2006, 2:219). Ubakaji ni mada ya kawaida katika hadithi za Kigiriki, ambapo wanawake na hata miungu ya kike wanakiukwa na mzunguko ambao ungeshtua wasomaji wengi wa kisasa. Katika Epic ya Atrahasis, miungu imekasirika kwa sababu wanadamu wanawaweka macho usiku. Wanajaribu kunyamazisha ubinadamu kupitia njia mbalimbali, ikiwa ni pamoja na magonjwa na njaa, na hatimaye kutuma mafuriko kuharibu ubinadamu kwa ajili ya usingizi mzuri wa usiku (ona Foster, 1997). Miungu pia haiko juu ya kulewa. Katika andiko moja la Kiugariti, linaloitwa “Hadithi ya Karamu ya El,” mungu wa Wakanaani El (au Ilu) analewa, na akiwa njiani kuelekea nyumbani anakutana na mnyama asiyejulikana ambaye humfanya ajichafue na kuangukia kwenye kinyesi chake mwenyewe (ona Pardee). , 1997). Hadithi hizo chafu hazipatikani popote katika Biblia kuhusu Mungu. Mungu wa Biblia hawezi kulinganishwa kwa njia yoyote na miungu ya uvumbuzi wa wanadamu.
MTAZAMO WA MWANADAMU
Simulizi la kibiblia la uumbaji wa mwanadamu ndilo kamilifu na la heshima zaidi katika fasihi ya kale ya Mashariki ya Karibu. Masimulizi mengine ya uumbaji wa mwanadamu lazima yaunganishwe kutoka katika vipande mbalimbali (kama vile Misri), au sivyo yamuonyeshe mwanadamu kama wazo la baadaye (kama vile Mesopotamia). Bila kujali mila maalum, mahitaji ni wazi: mtu ameumbwa ili kutumikia miungu, kuwafanyia huduma, na, ikiwa watashindwa, kupata ghadhabu ya kimungu. Kama Walton anavyoona:
Wakati Waisraeli walimwona mwanadamu kama aliyeumbwa kutawala, watu wa Mesopotamia walimwona kuwa ameumbwa kutumikia…. Uhakika wa kwamba Waisraeli walimwona mwanadamu kuwa kitovu cha uumbaji ulimpa hadhi fulani, iliyofunikwa na uhakika wa kwamba aliumbwa kwa mfano wa Mungu. Tofauti na hilo, watu wa Mesopotamia hawakumwona mwanadamu kuwa aliumbwa kwa heshima. Wanadamu walifikia utu wao kwa kazi waliyotumikia (1989, ukurasa 29).
Anaongeza kuwa ubinadamu hapo awali uliumbwa “katika hali ya kishenzi,” huku ubinadamu ukiwa “mawazo yasiyopangwa , yaliyoundwa kwa ajili ya urahisi” (ukurasa 30).
Maelezo ya kibiblia ya Uumbaji ni tofauti sana na wenzao wa Mashariki ya Karibu. Mwanadamu ndiye kilele cha uumbaji. Ana heshima kwa sababu ya yeye ni nani, sio kile anachofanya. Ameumbwa kama aina ya gavana au makamu aliyepewa jukumu la kusimamia uumbaji wa Mungu (Mwanzo 1:28). Zaidi ya hayo, uumbaji huu ulitayarishwa kwa kuzingatia mwanadamu (Mwanzo 1:29-30), kwa matumizi na furaha yake. Ingawa yeye pia ameumbwa ili kumwabudu Muumba wake, si kazi yenye kuchosha. Agano Jipya linafunua zaidi kwamba ibada pia inakusudiwa kwa manufaa ya waamini wenzetu (Matendo 2:46-47; Waefeso 5:19), pamoja na kutoa heshima kwa Mungu.
MAHITAJI YA UMUNGU
Kile ambacho miungu ilihitaji kwa ubinadamu katika tamaduni zingine haikuweza kujulikana kwa usahihi wowote. Kikubwa ambacho mtu angeweza kufanya ni kukisia mapenzi ya miungu kulingana na hali zao. Ikiwa kila kitu kilikuwa sawa na maisha yalikuwa yakienda sawa, basi ilikuwa dhahiri kwamba mtu huyo alikuwa akifanya mapenzi ya miungu. Iwapo wangepatwa na msiba au msiba, lazima ingemaanisha kwamba mtu huyo alikuwa ameichukiza miungu. Ikawa jukumu lao kuamua ni mungu gani ambaye wangemkosea kupitia ishara na kutoa dhabihu zinazofaa. Hili halikuwa kazi rahisi, na linaweza kutazamwa kama mchezo wa kubahatisha. Kinyume chake, Mungu alieleza waziwazi kile Alichotarajia kutoka kwa wanadamu kwa usahihi kupitia wasemaji Wake. Mapenzi yake yanafichuliwa kwa uwazi kama jambo la kumbukumbu ya umma, linalojulikana kwa usomaji kwa watu (Kumbukumbu la Torati 31:9-13). Watu walionywa kabla ya adhabu, wakakemewa baadaye, na kuambiwa hasa kile kinachopaswa kufanywa ili kumpendeza Mungu.
HISTORIA
Waandishi wa Biblia walikuwa na mtazamo wa ulimwengu ambao historia ilitazamwa kama mstari. Zamani, za sasa na zijazo zote zilikuwa na umuhimu mkubwa. Hasa, wakati uliopita ulitumika kama kikumbusho, ambacho Mungu anaweka wazi ni muhimu vya kutosha kuashiria na ukumbusho, kama vile mirundo ya mawe (kama Yoshua 4:19-24), au kuanzishwa kwa Meza ya Bwana (Mathayo 26:17-18) 30; Marko 14:12-26). Wakati ujao pia ni muhimu katika mtazamo wa ulimwengu wa kibiblia, kama tunavyoona katika wasiwasi wa nabii Yoeli kuhusu Siku inayokuja ya Bwana (Yoeli 2:1-11), au mafundisho ya Kristo kuhusu kurudi kwake kunakuja ( Mathayo 24:30; 1 Wathesalonike 4) :16-17). Waandishi wa Biblia walizingatia awamu zote za wakati kuwa muhimu.
Kwa hakika hapakuwa na uelewa wa historia katika maana ya kisasa kati ya tamaduni za Mashariki ya Karibu ya kale. Mtazamo wa Mashariki ya Karibu wa historia ulikuwa wa mzunguko na ulipewa umuhimu mdogo kwa wakati uliopita au kwa siku zijazo. Mwanahistoria wa kale wa Kigiriki Herodotus (karibu 484-425 K.K) anaitwa “baba wa historia” kwa sababu nzuri—kabla ya wakati wake kulikuwa na kumbukumbu ndogo au hakuna au uchanganuzi wa wakati uliopita kwa ajili yake mwenyewe. Historia, kama tujuavyo, haikuwepo (isipokuwa inaweza kuonekana katika historia ya Babeli, ambayo inarekodi historia ya Babeli kutoka karne ya nane hadi karne ya tatu K.K.). Zamani zilikuwa na umuhimu mdogo sana nje ya matumizi yake kama propaganda za wafalme wanaopenda kujitukuza (ona Oswalt, 2009, ukurasa 111-137).
HITIMISHO
Hadithi ni zaidi ya hadithi za kusisimua zilizojazwa na wanyama wa ajabu ajabu, uchawi, na maelezo ya kiwazi. Ni njia ya kufikiri—mtazamo wa ulimwengu. Ulinganisho wa uangalifu wa maandishi ya Biblia na hekaya unaonyesha wazi kwamba Biblia na hadithi za kale za Mashariki ya Karibu si tofauti tu kutoka kwa nyingine—ziko hivyo. Hata usomaji wa harakaharaka unatosha kuwapa watu wengi hisia kwamba Biblia na hekaya ni tofauti kabisa, hata ikiwa mara moja huenda wasiweze kuweka kidole chao kwa nini. Shukrani kwa ugunduzi na utafiti wa maandiko ya kale, tofauti ni rahisi kuchunguza. Biblia, tofauti na mythology ya Mashariki ya Karibu, ina hali ya kutopendezwa na usawaziko ambayo inaiweka katika kikundi peke yake. Biblia na hekaya za kale ni tofauti sana hivi kwamba madai yoyote ya kukopa kwa jumla kwa upande wa waandishi wa Biblia lazima yakataliwe na wale wanaoshughulikia ushahidi wa kale kwa uangalifu.
MAREJEO
Foster, Benjamin R., trans. (1997), “Atra-Hasis” katika Muktadha wa Maandiko, Vol. 1: Tungo za Kanuni kutoka katika Ulimwengu wa Biblia, ed. William W. Hallo na K. Lawson Mdogo (Leiden: Brill).
Kreeft, Peter na Ronald Tacelli (1994), Handbook of Catholic Apologetics: Reasoned Answers to Questiza Imani (San Francisco, CA: Ignatius Press).
Lichtheim, Miriam (2006), Fasihi ya Kale ya Misri, Juzuu ya 2: Ufalme Mpya (Berkeley, CA: Chuo Kikuu cha California Press).
Oswalt, John N. (2009), Biblia Miongoni mwa Hadithi: Ufunuo wa Kipekee au Fasihi Tu ya Kale?(Grand Rapids, MI: Zondervan).
Pardee, Dennis, trans. (1997), “Ilu on a Toot” katika Muktadha wa Maandiko, Vol. 1: Tungo za Kanuni kutoka katika Ulimwengu wa Biblia, ed. William W. Hallo na K. Lawson Mdogo (Leiden: Brill).
Walton, John H. (1989), Fasihi ya Kale ya Kiisraeli katika Muktadha wake wa Kitamaduni (Grand Rapids, MI: Zondervan).
Ilichapishwa Novemba 4, 2012
UZALISHAJI NA KANUSHO: Tuna furaha kutoa ruhusa ili makala haya yanakilishwe kwa sehemu au kwa ukamilifu, mradi tu masharti yetu yatazingatiwa.
Masharti ya Uzazi→
REPRODUCTION & DISCLAIMERS: We are happy to grant permission for this article to be reproduced in part or in its entirety, as long as our stipulations are observed.
