Je, Paulo Aliunga Mkono Utumwa?
Maelfu ya miaka kabla ya kuanzishwa kwa Kanisa la Bwana, na muda mrefu kabla ya Paulo kuzungumzia mwenendo wa watumwa Wakristo katika karne ya kwanza, aina mbalimbali za utumwa zilikuwa jambo la kawaida. Kwa kweli, karibu kila utamaduni wa kale ulitumia watumwa.¹ Utumwa ulikuwa umeenea sana huko Babeli katika karne ya 18 KK kiasi cha kutajwa mara nyingi katika Kanuni za Hammurabi.² Wamisri waliwafanya mamia na maelfu ya Waisraeli kuwa watumwa katika karne ya 16 KK (Kutoka 1; cf. Hesabu 1:46). Wanahistoria wanakadiria kuwa, Kufikia wakati ambapo Paulo aliandika nyaraka zake za Agano Jipya katika karne ya kwanza BK, kulikuwa na watumwa milioni tano hadi nane ndani ya Milki ya Roma,³ ikiwa ni pamoja na 15-25% ya jumla ya idadi ya watu wa Italia.⁴
“Utumwa”—Neno Pana katika Karne ya Kwanza
Neno la Kiingereza “slave” limetafsiriwa kutoka katika neno la Kiyunani doulos. Tafsiri nyingine hutumia neno “servant” (au “bondservant”), lakini doulos linapaswa kutafsiriwa vema zaidi kama “mtumwa” (hasa kwa kuwa “katika matumizi ya kawaida kwa sasa, maneno haya mawili [“slave” na “servant”—EL] hutofautishwa kwa makini”).⁵
Kwa hiyo, nini kinamaanishwa na “mtumwa” au “utumwa”? Wamarekani mara nyingi huona utumwa wa kale kuwa aina ya kifungo cha kikatili kama ilivyokuwa kwa wamiliki wengi wa watumwa huko Amerika Kaskazini katika karne ya 18 na 19, ambapo mamilioni ya Waafrika walichukuliwa kutoka kwao na kusafirishwa kwa kuvushwa bahari ya Atlantiki. Bila shaka, aina fulani ya utumwa katika karne ya kwanza ilikuwa sawa na hiyo, lakini mara nyingi ilikuwa tofauti kabisa. Kwa mfano, utumwa katika nyakati za Agano Jipya haukuwa msingi wa rangi. Askari wa kigeni na familia zao waligeuka kuwa watumwa baada ya kushindwa vitani.⁶ Zaidi ya hayo, “[b]aadhi walikuwa watumwa kwa sababu hawakuweza kulipa madeni yao. Serikali pia ingeweza kuwafanya watu kuwa watumwa ikiwa walishindwa kulipa kodi zao. Kulikuwa pia na visa vingi vya watu maskini kuwauza watoto wao kama watumwa kwa majirani zao matajiri.”⁷
Fikiria ukweli kwamba watu wa kale wangeweza kutafsiri baadhi ya desturi za kisasa za Marekani kama aina za “utumwa.” Kwa mfano, mamia na maelfu ya Wamarekani wanaofanya kazi, hufanya kazi karibu theluthi moja ya mwaka kwa ajili ya serikali. Hiyo ni, Wamarekani wanalazimishwa na serikali kwa vitisho vya faini na kifungo kulipa zaidi ya siku 100 za mshahara kwa serikali za mitaa, za majimbo, na za shirikisho kila mwaka kwa njia ya kodi. Wamarekani wengi wanatoa pesa nyingi zaidi kwa serikali kila mwaka kuliko wanavyotumia kwa chakula, mavazi, na makazi kwa pamoja.⁸ Kulingana na irs.gov, raia wa Marekani wanaoshindwa kulipa kodi zinazodaiwa na serikali wanaweza kushtakiwa na kufungwa hadi miaka mitano. Na vipi kuhusu ajira ya lazima ya kijeshi—”utaratibu wa kuwalazimisha watu kwa sheria kuhudumu katika vikosi vya ulinzi”⁹? Mpaka leo, wanaume wote wa miaka 18-25 nchini Marekani wanatakiwa kujiandikisha katika Mfumo wa Huduma ya Uteuzi (Selective Service System) iwapo kutatokea “mgogoro unaohitaji ajira ya lazima ya kijeshi,”¹⁰ ajira ambayo inaweza kuwalazimisha maelfu au mamilioni ya wanaume kwenda vitani na pengine kufa kwa ajili ya nchi yao, iwe wanataka au la.
Tafadhali elewa, sisemi kwamba tunapaswa kuikwepa serikali, au kwamba tunapaswa kukataa kutii mamlaka yake ikiwa ajira ya lazima ya kijeshi itarejeshwa. Ninachosema ni kwamba “utumwa” ulikuwa na tafsiri pana katika karne ya kwanza. Wakati watu wanapouliza maswali kama “Je, Paulo aliunga mkono utumwa?” ni lazima tuelewe kwamba kulikuwa na aina mbalimbali za utumwa katika karne ya kwanza, ikiwemo zile ambazo zinafanana na baadhi ya desturi za leo ambazo zinaweza kuwa zinakubalika na zinaweza kuhesabiwa kuwa za haki kimaadili.
Maana ya “Kuunga Mkono”
Je, Paulo “aliunga mkono” utumwa? Neno “kuunga mkono” linamaanisha “kutangaza hadharani au rasmi kwamba unaafiki au unakubali (mtu au jambo fulani).” ¹¹ Kuunga mkono ni kutetea au kushabikia wazo, kitu, au mtu. Je, Paulo “aliunga mkono” utumwa? Je, aliutetea au kuutangaza hadharani kama mtu anavyoshabikia bidhaa fulani au mgombea wa kisiasa? La, angalau si aina ya utumwa ambayo watu wengi huifikiria wanaposikia neno hilo.
Kwa kweli, Paulo alikemea moja kwa moja “wakamataji wa watu” (andrapodistais) au “watekaji wa watu” (KJV) kama watu wasio na sheria na waasi ambao wanatenda yale yaliyo “kinyume na mafundisho yenye afya” (1 Timotheo 1:10). Danker, et al. anamfafanua mtekaji wa watu kama “mtu anayeshughulika na biashara ya watumwa.”12 Mbali na kuunga mkono shughuli hiyo, Paulo anawaorodhesha hawa wafanyabiashara wa watumwa pamoja na wauaji, waongo, na wenye dhambi wengine wasiomcha Mungu (1 Timotheo 1:9-10).
Hata hivyo, sura tano baadaye Paulo aliandika: “Watumwa [doulos, watumwa] wote walio chini ya nira na waheshimu mabwana wao kama wenye kustahili heshima yote, ili jina la Mungu na mafundisho yake lisitukanwe. Na wale walio na mabwana waumini wasiwadharau kwa sababu ni ndugu, bali badala yake wawahudumie kwa bidii zaidi kwa kuwa wale wanaonufaika ni waumini na wapendwa. Fundisha na uhamasishe mambo haya” (1 Timotheo 6:1-2). Paulo alimwagiza Timotheo afundishe nini kwa watumwa Wakristo wa karne ya kwanza? Kuwaheshimu, kuwaenzi, na hata kuwatumikia mabwana wao (yaani, kuonesha mfano mwema wa Ukristo mbele yao).
Paulo Aliunga Mkono Utii wa Kimungu, Si Aina za Utumwa wa Dhambi
Maelekezo ya Paulo kwa watumwa kuwaheshimu mabwana wao yanaendana kikamilifu na Neno lote la Mungu kuhusu Wakristo wote kujitiisha kwa wale walio katika nyadhifa za mamlaka. Kwa Wakristo waliokuwa wakiishi katikati ya Milki ya Kirumi, Paulo alifundisha: “Kila mtu na aitii mamlaka iliyo kuu…. Toeni basi kwa wote haki yao: kodi kwa anayestahili kodi, ushuru kwa anayestahili ushuru, hofu kwa anayestahili hofu, heshima kwa anayestahili heshima” (Warumi 13:1,7; cf. Mathayo 22:21).13 Vilevile, Petro aliandika: “Jitiisheni kwa kila amri ya wanadamu kwa ajili ya Bwana; ikiwa ni kwa mfalme kama aliye mkuu, au kwa magavana…. Kwa maana hii ni mapenzi ya Mungu…. Waheshimuni watu wote. Pendeni ndugu wote. Mcheni Mungu. Mheshimuni mfalme” (1 Petro 2:13-17). Je, Milki ya Kirumi ilikuwa na ufisadi kwa njia nyingi? Bila shaka. Je, utii wa Mkristo kwa Milki ya Kirumi ulikuwa ni uungaji mkono kamili wa utawala huo? Hapana kabisa. Lakini Wakristo walitakiwa (na bado wanatakiwa) kuwa watiifu kwa unyenyekevu.
Mungu anatarajia Wakristo wote wawe na roho ya unyenyekevu. Watoto wanapaswa kuwatii wazazi wao (Waefeso 6:1-3). Vijana wanapaswa kuwa watiifu kwa wazee (1 Petro 5:5). Wake wanapaswa kujitiisha kwa waume zao (1 Petro 3:1-2). Wanachama wa makanisa ya mahali wanapaswa kuwatii wazee wao wanaowaongoza (Waebrania 13:17; Matendo 20:28). Viongozi wa makanisa ya mahali wanapaswa kujitiisha kikamilifu kwa Mchungaji Mkuu (1 Petro 5:1-4). Kwa ufupi, Wakristo wote, wakiwemo wale walio kwenye nafasi za uongozi, wanapaswa “kuwa watiifu kwa kila mmoja, na kujivika unyenyekevu, kwa maana ‘Mungu huwapinga wenye kiburi, lakini huwapa neema wanyenyekevu’” (1 Petro 5:5). Na, ndiyo, Mungu anatarajia watu wake kwa unyenyekevu “wajitiishe kwa kila mamlaka iliyoanzishwa miongoni mwa wanadamu,” iwe kwa wafalme au kwa mabwana wa watumwa (1 Petro 2:13,18, NIV).
Utiifu kwa Kusudi la Juu Zaidi
Mungu hakuuumba utaratibu wa utumwa. Zaidi ya hayo, maagizo ya Paulo kuhusu mtumwa kumtii bwana wake hayakutolewa kwa sababu Mungu anampendelea bwana kuliko mtumwa wake (Wagalatia 3:28), au kwa sababu Anataka tu baadhi ya watu kuwa na maisha magumu kuliko wengine. Kusudi maalum ambalo Paulo alitoa kwa watumwa Wakristo kuwatii mabwana wao wa kipagani lilikuwa “ili jina la Mungu na mafundisho yake visitukanwe” (1 Timotheo 6:1).
Fikiria ikiwa mtumwa mmoja baada ya mwingine katika karne ya kwanza angekuwa mkaidi kwa mabwana wao walipozidi kujifunza juu ya usawa wa wanadamu wote (Mwanzo 1:26-27). Tafakari jinsi sifa ya Ukristo ingechafuka sana machoni pa ulimwengu usioamini ikiwa Paulo angefundisha wazi kwamba watumwa wote wanapaswa kuwekwa huru. Kama William Barclay alivyobainisha: “Kwa Kanisa kuhimiza watumwa waasi, waasi na kuinuka dhidi ya mabwana wao kungekuwa na madhara makubwa. Ingeleta vita vya wenyewe kwa wenyewe, mauaji ya halaiki, na kulidhalilisha kabisa Kanisa.”¹⁴
Mungu, kwa hekima yake isiyo na mipaka, anawaamuru wanadamu wote kufanya bidii yao kuboresha kazi ya Kristo katika hali yoyote wanayojikuta. “Mtu na akae katika hali ile ile aliyomo alipoitwa. Je! Uliitwa ukiwa mtumwa? Usiwe na shaka; lakini ikiwa waweza kuwa huru, afadhali uitumie. Kwa maana yeye aliyeitwa katika Bwana akiwa mtumwa, ni mtu aliyewekwa huru na Bwana. Vivyo hivyo yeye aliyeitwa akiwa huru ni mtumwa wa Kristo” (1 Wakorintho 7:21-23).
Iwapo mtu anakuwa Mkristo akiwa mtumwa au akiwa katika ndoa mbaya, Mungu anataka watu wake wabadilike kutoka ndani kuelekea nje na kuwa na athari chanya ya kiroho kwa wengine. Kuwatii wazazi, waume, viongozi wa serikali, na hata mabwana wa watumwa. “Nuru yenu na iangaze mbele za watu, wapate kuuona wema wenu, wamtukuze Baba yenu aliye mbinguni” (Mathayo 5:16). Badala ya kuwapa watu sababu za kumlaani Kristo na mafundisho yake, watiini wale wote walio katika mamlaka “kwa ajili ya Bwana” (1 Petro 2:13). Kuwa mwenye heshima wakati wote ili “kuwanyamazisha wapumbavu kwa matendo mema” na “kwa matendo yenu mema wayaonayo, wamtukuze Mungu katika siku ya kujiiliwa” (1 Petro 2:15,12; taz. 3:1-2). Kwa ufupi, “Jinyenyekezeni chini ya mkono wa Mungu ulio hodari, ili awakweze kwa wakati wake” (1 Petro 2:6).
Kuchukua Mafundisho ya Paulo kwa Hitimisho Lake la Kimantiki
Kwa muda, kwa kuenea kwa Ukristo (rej. Matendo 19:10,26; 21:20) na kwa ongezeko la idadi ya mabwana wa watumwa waliokuwa Wakristo, maisha ya kimwili ya watumwa wengi yangeboreshwa kwa kiasi kikubwa. Wakati mabwana wa watumwa waliokuwa na mioyo ya uaminifu na wema walipojifunza (1) kumpenda Bwana kwa moyo wao wote, nafsi, akili, na nguvu zao, na (2) kuwapenda jirani zao (ikiwa ni pamoja na watumwa wao) kama nafsi zao (Mathayo 22:36-40), wangeacha “kutisha” (Waefeso 6:9).
Mabwana wa watumwa Wakristo walipoanza kutafakari kuhusu kuwatendea wengine vile wanavyotaka kutendewa (Mathayo 7:12), wangewapa watumwa wao “haki na usawa,” wakijua kwamba wao pia wana Bwana aliye mbinguni (Wakolosai 4:1). Mabwana wa watumwa walipojinyenyekeza kwa Kristo, wangebadilishwa na Injili, wakijifunza kuwa “wenye upendo wa kindugu” kwa kila mtu (Warumi 12:2,10), ikiwa ni pamoja na wale wote waliowahudumia. Kwa kifupi, mbali na kuidhinisha utumwa wa dhambi, mafundisho ya Paulo, yakizingatiwa kwa hitimisho lake la kimaantiki, hatimaye yangewaongoza mabwana wa watumwa na viongozi wa serikali wanaoutafuta ukweli kusaidia kumaliza aina yoyote ya kifungo cha kikatili na cha dhambi.¹⁵
Tanbihi za Mwisho
1 “History of Slavery” (no date), History World, www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ac41.
2 “Code of Hammurabi, King of Babylon” (no date), https://archive.org/stream/cu31924060109703/cu31924060109703_djvu.txt.
3 Walter Scheidel (2007), “The Roman Slave Supply,” p. 6, https://www.princeton.edu/~pswpc/pdfs/scheidel/050704.pdf.
4 Scheidel, pp. 3-6.
5 Frederick William Danker, William Arndt, and F.W. Gingrich (2000), Greek-English Lexicon of the New Testament (Chicago: University of Chicago), p. 260.
6 John Simkin (2014), “Slavery in the Roman Empire,” Spartacus Educational, http://spartacus-educational.com/ROMslaves.htm.
7 Simkin.
8 Scott Greenberg (no date), Tax Foundation, https://taxfoundation.org/tax-freedom-day-2016-april-24/.
9 “Conscription,” Merriam-Webster.com, https://www.merriam-webster.com/dictionary/conscription, emp. Added.
10 “Who Must Register” (2008), Selective Service System, https://web.archive.org/web/20090507213840/http://www.sss.gov/FSwho.htm.
11 “Endorse,” Merriam-Webster.com, https://www.merriam-webster.com/dictionary/endorse.
12 Danker, et al., p. 76.
13 All bold text in Scripture quotations has been added for emphasis.
14 William Barclay (1956), The Letters to Timothy, Titus, and Philemon (Philadelphia: Westminster), p. 141.
15 For a more extensive response to questions regarding slavery, and especially slavery in the Old Testament, see Kyle Butt (2005), “Defending the Bible’s Position on Slavery,” Reason & Revelation, 25[6]:41-47, June, https://www.apologeticspress.org/pub_rar/25_6/0506.pdf.
REPRODUCTION & DISCLAIMERS: We are happy to grant permission for this article to be reproduced in part or in its entirety, as long as our stipulations are observed.
