Hoja ya Kiteleolojia ya Kuwepo kwa Mungu [Sehemu ya 1]

[KUMBUKUMBU YA MHARIRI: Huu ni mfululizo wa kwanza katika mfululizo wa sehemu mbili juu ya hoja ya kiteleolojia ya kuwepo kwa Mungu. Sehemu ya II itaonekana katika toleo la Machi.]

Miaka kadhaa iliyopita, wanaastronomia kutoka taasisi zaidi ya 30 za utafiti katika nchi 15 walifanya kazi pamoja ili kuchagua mahali pa kutumia darubini kubwa ambayo walitumaini kwamba ingesoma mawimbi ya televisheni au redio kutoka kwa jamii ngeni. Inayotarajiwa kugharimu dola bilioni moja, Square Kilometa Array, au SKA, itakuwa darubini ya redio yenye nguvu zaidi duniani. Wakizungumza kwenye mkutano wa Jumuiya ya Kimataifa ya Uhandisi wa Macho huko Orlando, Florida, wanaastronomia wa mradi walisema walitumaini kupata “ushahidi wa moja kwa moja wa uhai mahali pengine katika Ulimwengu.”

Licha ya mradi huo wa ujasiri, wanasayansi hao walikiri kwamba “uchunguzi kama huo bila shaka ungekuwa na mipaka tofauti.” “Mapungufu tofauti”? Kama yale? Kwa moja, wanasayansi “hawana uhakika jinsi ya kutambua ishara kama hizo, ikiwa zitatokea. Tumaini ni kwamba mawimbi yatajumuisha mifumo iliyopangwa inayopendekeza akili, na haihusiani na vyanzo vyovyote vya anga vinavyojulikana.”Subiri kidogo. Wanasayansi wanaotetea mageuzi wanajulikana kwa kuwadhihaki wanaoamini kwamba kuna Mungu, kwa sababu wale wanaoamini kwamba kuna Mungu wanadai kwamba ulimwengu ulibuniwa kwa akili ni uthibitisho wa kwamba kuna Mbuni mwenye Akili. Hapana, wanamageuzi wanapinga, Ulimwengu ulifika hapa kwa bahati mbaya kupitia bahati nasibu, majaribio na makosa yasiyo na akili, na nguvu za upofu za kimaumbile. Wanadumisha kwamba maisha Duniani yanatokana na chanzo cha vitu vilivyokufa, visivyo na kusudi, visivyo na fahamu na visivyo na akili. Hata hivyo walikuwa tayari kabisa kufuja dola bilioni moja kwenye darubini wakiwa na wazo la kubahatisha kwamba uthibitisho thabiti—ushahidi mgumu—kwa kuwepo kwa uhai wa kigeni ungepatikana katika mawimbi ya redio au TV yasiyoweza kufahamika ambayo yanatoa “mifumo iliyopangwa yenye kudokeza akili.”3 Wasioamini kuwa kuna Mungu. wanamageuzi wanataka kwa njia zote mbili: mifumo iliyopangwa inathibitisha kuwepo kwa ubunifu wa kigeni wenye akili na mifumo iliyopangwa haithibitishi kuwepo kwa Mbuni Mwenye Akili. Wanafalsafa na wanamantiki hurejelea mkao huo unaorudiwa nyuma kuwa usio na akili na “upingamizi wa kimantiki.” Yaonekana, wanamageuzi huiita “sayansi.” Hata hivyo, msukumo wa msingi wa hoja ya kiteleolojia ya kuwepo kwa Mungu unajidhihirisha.

ULIMWENGU

“Cosmos ndiyo yote iliyo au iliyowahi kuwa au itakayowahi kuwa.”4 Ndivyo ulivyoanza mfululizo wa mfululizo wa kitabu na televisheni wa PBS wa Carl Sagan: Cosmos. Tamko la kutoamini Mungu zaidi, la kibinadamu, la kupenda mali halingeweza kusemwa. Sagan (1934-1996), ambaye alikuwa mwanaastronomia katika Chuo Kikuu cha Cornell ambaye aliishi maisha yake yote kinyume na uwezekano wa Mungu na maisha ya baada ya kifo, alidumisha kutoamini kwake—kwa maneno ya mke wake wa tatu—“bila kutetereka” hadi mwisho.5, yeye mwenyewe, anapata faraja baada ya kufa kwake “bila kugeukia miujiza.”

Watu wanapokataa au kuepuka matokeo ya uumbaji katika mpangilio ulioumbwa—yaani, kwamba kimantiki ni matokeo ya Muumba Mkuu—bila shaka “wameibadilisha kweli ya Mungu kwa uongo, na kuabudu na kutumikia kiumbe badala ya Muumba” (Warumi 1:25). Akiwa na mashaka ya kuishi kwa Dunia chini ya huruma ya Homo sapiens, Sagan alielekeza fikira zake kwenye ari ya karibu sana kutafuta majibu na suluhu kutoka kwa viumbe vilivyo nje ya Dunia. Kwa maneno yake mwenyewe: “Kwa maana halisi utaftaji huu wa akili ya nje ya angani ni utaftaji wa muktadha wa ulimwengu kwa wanadamu, utaftaji wa sisi ni nani, tumetoka wapi, na ni uwezekano gani uliopo kwa wakati wetu ujao—katika ulimwengu mzima kwa upana na muda kuliko mababu zetu walivyowahi kuota.”

Chini ya mwaka mmoja baada ya kifo chake, Hollywood ilitoa filamu mnamo Julai 11, 1997 kulingana na riwaya ya Sagan Contact.8 Mhusika mkuu wa filamu hiyo, Dk. Eleanor Arroway (iliyoigizwa na Jodie Foster), bila shaka alikuwa mfano halisi wa tajriba ya uundaji, ya kifalsafa. mitazamo, na imani za kiroho za Sagan mwenyewe. Katika matukio matatu tofauti katika filamu, matamshi ya kiakili ya uwongo, ambayo kwa hakika yameundwa kutetea maelezo ya asili ya kuwepo kwa Ulimwengu huku yakidhihaki maoni ya Kikristo, yanatolewa kwa watazamaji. Akiwa mtoto, “Ellie” anamwuliza baba yake ikiwa kuna uhai katika Ulimwengu, naye akajibu: “Vema, kama hakungekuwapo, ungekuwa upotevu mkubwa sana wa nafasi.” Akiwa mtu mzima, anazungumza na Palmer Joss (aliyeigizwa na Matthew McConaughey), na, akitazama juu anga la Puerto Rican lenye nyota, aonyesha imani yake katika mageuzi ya viumbe vingine mahali pengine katika Ulimwengu: “Ikiwa ni moja tu kati ya milioni moja nyota hizo zina sayari, na ikiwa ni moja tu kati ya milioni moja kati ya hizo zilizo na uhai, na ikiwa ni moja tu kati ya milioni moja kati ya hizo ana uhai wenye akili, basi kuna mamilioni ya ustaarabu huko nje.”Ellie anapigwa na butwaa Joss anaporudia yale yale ya mstari ambao baba yake alimwambia wakati alikuwa mtoto. Karibu na mwisho wa filamu, Ellie anazungumza mstari tena kwa kikundi cha watoto wa shule alipoulizwa ikiwa kuna maisha angani.

Tamko hili la mara tatu kwa hakika lilikusudiwa kutoa uthibitisho “wa kimantiki” kwamba, badala ya kumwangalia Kiumbe fulani asiye wa kawaida Ambaye ni Mkuu wa Ulimwengu, wanadamu walitambua vyema zaidi kwamba uhai pekee zaidi ya sayari ya Dunia ni zile viumbe ambazo zimebadilika (kama vile uhai wetu. own) kwenye sayari nyingine katika galaksi za mbali. Mpenda mali analazimika kufuata dhana ya Sagan: maisha lazima yawepo mahali pengine katika Ulimwengu kwa vile hakuna Mungu. Ikiwa kuna Mungu Aliyeumba uhai Duniani pekee, basi Alikuwa na hatia ya ubunifu duni wa kiteleolojia—kuumba ulimwengu mkubwa wa kimwili usio na kusudi lolote—na hivyo kutokeza eneo lisilo na kikomo la “nafasi iliyoharibika.”

Lakini ngoja! Biblia zamani ilitazamia kutilia shaka kwa mwanaastronomia anayependa vitu. Katika uumbaji wa Ulimwengu, Mungu alisema: “Na iwe mianga katika anga la mbingu ili itenge kati ya mchana na usiku; na ziwe kwa ishara na majira na siku na miaka; na iwe mianga katika anga la mbingu itie nuru juu ya nchi” (Mwanzo 1:14-15). Nuru ambazo Mungu alizifanya zilitia ndani nyota: “Mungu akaiweka katika anga ya mbingu itie nuru juu ya nchi, na kutawala mchana na usiku” (mstari 17-18). Kazi moja mahususi ya nyota zinazochukua nafasi zaidi ya mfumo wetu wa jua ni kuangaza (rejea Zaburi 136:9). Wao ni “wachukuaji nuru.”

Kusudi lingine mahususi kabisa la ukuu wa anga linaonekana katika matamko mengi kuhusu kutokuwa na kikomo kwa Mungu na uthibitisho unaoelekeza kwenye uwepo Wake, utukufu Wake, umilele Wake, na uweza Wake. Paulo alithibitisha kwa ujasiri sana kwamba “tangu kuumbwa kwa ulimwengu tabia zake zisizoonekana zinaonekana, na kufahamika kwa kazi zake, yaani, uweza wake wa milele na Uungu wake, hata wasiwe na udhuru” (Warumi 1:20). Ni jambo la ajabu kabisa—na, kulingana na Paulo, halina udhuru—kwa mwanadamu mwenye akili timamu kutafakari ukubwa wa Ulimwengu na ukubwa wa anga, na kisha kukataa maelezo pekee yenye mantiki na kusadikika kwa hayo yote: Mungu. Hatuna kisingizio cha kumkataa Mungu tunapozungukwa na maonyesho makubwa kama haya ya maajabu na maajabu katika mpangilio ulioumbwa. Hakika, ukana Mungu, mageuzi, na ubinadamu ni aina za kisasa zaidi za ushirikina ambao umesumbua wanadamu kwa milenia. Musa aliwaonya Waisraeli kuhusu jambo hilihili: “[Jihadharini, msije mkainua macho yenu mbinguni, na mtakapoliona jua, na mwezi, na nyota, na jeshi lote la mbinguni, mkasukumwa kuziabudu. mkavitumikie, ambavyo Bwana, Mungu wenu, amewapa mataifa yote chini ya mbingu zote kuwa urithi wao” (Kumbukumbu la Torati 4:19). Unajimu wa mageuzi huweka thamani iliyoinuliwa kwa ukuu wa anga kwa kukazania kwamba inaweza kuwapa wanadamu maelezo mbadala ya kuwepo kwa uhai—maelezo ambayo hakuna Mungu. Mtazamo wowote kama huo hatimaye ni sawa na ibada ya sanamu.

Daudi, pia, alitoa heshima kwa utukufu wa Muumba, kama inavyothibitishwa na uimbaji fasaha wa Ulimwengu mtukufu unaochezwa daima—saa 24 kwa siku:

Mbingu zatangaza utukufu wa Mungu; na anga linaonyesha kazi ya mikono yake. Mchana husemezana maneno, na usiku kwa usiku hudhihirisha maarifa. Hakuna usemi wala lugha ambapo sauti zao hazisikiki. Kamba yao imeenea duniani mwote, na maneno yao hata miisho ya ulimwengu. Ndani yao ameweka hema kwa ajili ya jua, ambalo ni kama bwana arusi akitoka katika chumba chake, na hufurahi kama mtu mwenye nguvu kukimbia mbio zake. Kuinuka kwake ni toka mwisho mmoja wa mbingu, na mzunguko wake hata mwisho mwingine; wala hakuna lililositirika katika joto lake (Zaburi 19:1-6; taz.74:16-17; 136:7-8).

Tofauti na mbali na ushahidi wa hivi punde zaidi unaothibitisha mwendo wa Jua kupitia angani,11 mashairi haya yanathibitisha ukweli kwamba Ulimwengu ulioumbwa unatangaza kwa sauti kubwa kuwepo kwa Mtengenezaji Ulimwengu. Daudi pia alitangaza hivi: “Ee Bwana, Bwana wetu, jinsi lilivyo tukufu jina lako katika dunia yote, Umeuweka utukufu wako juu ya mbingu! Nikiziangalia mbingu zako, kazi ya vidole vyako, mwezi na nyota ulizoziweka, mwanadamu ni kitu gani hata umkumbuke? ( Zaburi 8:1, 3 ). Mungu “alizitandaza mbingu kama pazia” (Zaburi 104:2). Si ajabu kwamba hata mwanafalsafa mmoja kwa utaratibu wa Immanuel Kant alisema hivi: “Mambo mawili hujaza akili kwa mshangao na mshangao mpya daima na unaoongezeka, kadiri tunavyoyatafakari mara kwa mara na kwa uthabiti zaidi: mbingu zenye nyota zilizo juu yangu na sheria ya maadili iliyo ndani yangu. ”

Ufafanuzi wa tatu wa kibiblia kuhusu uumbaji wa Ulimwengu mkubwa ulidokezwa na Mungu Mwenyewe katika hotuba ya kurekebisha mtazamo aliyoitoa kwa Ayubu: “Je! Je, waweza kutoa kundi la nyota kwa majira yake? Au unaweza kumwongoza Dubu Mkuu pamoja na watoto wake? Je, unajua sheria za mbinguni? Je, unaweza kuweka utawala wao juu ya dunia?” (Ayubu 38:31-33 ). Angalia istilahi za kitendo ambazo hutumika kurejelea harakati za makundi ya nyota: funga, fungua, ongoza mbele, na ongoza. Shika pia “sheria za mbinguni” na uhusiano wao na “kutawala juu ya dunia.”13 Mistari hii inadokeza kwamba viumbe vya mbinguni, na sheria zinazoviongoza, vimepangwa kimakusudi, kubadilishwa, na kuratibiwa na Muumba ili kutumikia. kusudi au madhumuni yaliyo mbali zaidi ya ufahamu wetu wa sasa. Maandishi yanaonekana kudokeza kwamba hali ya Dunia, pamoja na viumbe wake hai, inaathiriwa kwa namna fulani na matukio ya miili ya ulimwengu. Hata kama vile ufahamu wa wanasayansi umekuwa ukikosekana kwa karne nyingi juu ya vipengele vingi vya ulimwengu wa kimwili, hatimaye tu kugundua maana ambayo iko nyuma ya matukio ya kuonekana, hata hivyo ufahamu wetu wa sasa wa nafasi hautoshi kwa kusikitisha kuhalalisha hukumu juu ya nia na teleolojia ambayo iko nyuma ya matukio mengi ya unajimu.

Wanamageuzi wana hoja bora zaidi za kujaribu kuunga mkono msimamo wao wa kutoamini Mungu (“tatizo la uovu” likiwa lenye nguvu zaidi, ingawa linaweza kukanushwa). Hoja ya “nafasi iliyopotea” ina upungufu wa damu, inasikitisha, na haistahili kukanushwa. Hata hivyo, kwa kuwa walileta kwenye usikivu wetu, Mkristo anakumbushwa tena juu ya sifa zisizoweza kueleweka za Mungu mkuu Ambaye anasimama juu na zaidi ya ulimwengu huu mkubwa wa kimwili. Ukuu na ukubwa wa Ulimwengu huchochea tu akili yenye akili kustaajabia Yule ambaye upitaji wake wa kimetafizikia unapita unaoonekana. Katika maneno ya mtunga-zaburi: “Nitatafakari fahari ya utukufu wa utukufu wako, na kazi zako za ajabu. Watu watasema juu ya uwezo wa matendo yako ya kutisha, nami nitatangaza ukuu wako” (Zaburi 145:5-6). “Huihesabu hesabu ya nyota; Anaziita zote kwa majina. Bwana wetu ni mkuu, na mwenye uweza; Ufahamu wake hauna mwisho” (Zaburi 147:4-5). Isaya alikubali hivi: “Inueni macho yenu juu, mkaone ni nani aliyeviumba hivi, ni nani aliletaye jeshi lao kwa hesabu; Huziita zote kwa majina, kwa ukuu wa uweza wake, na uweza wa uweza wake” (Isaya 40:26). Kwa hakika, “wale wazee ishirini na wanne huanguka mbele zake yeye aketiye juu ya kiti cha enzi, na kumwabudu yeye aliye hai milele na milele, na kuzitupa taji zao mbele ya kile kiti cha enzi, wakisema, Umestahili wewe, Bwana, kuupokea utukufu na heshima na utukufu na heshima. nguvu; kwa kuwa wewe ndiwe uliyeviumba vitu vyote, na kwa mapenzi yako viko, navyo vikaumbwa’” (Ufunuo 4:10-11). Ulimwengu mkubwa unaelekeza moja kwa moja na bila shaka kwa Mungu wa ajabu.

Ufunuo wa Mungu

Unaona, Mungu asiye na kikomo wa Biblia amejidhihirisha Mwenyewe kwa jamii ya wanadamu kwa njia ya aina mbili za ufunuo: wa asili (au wa kawaida) na usio wa kawaida (au maalum). Ufunuo maalum unajumuisha Biblia—kitabu cha kujithibitisha na kisicho cha kawaida ambacho Mungu aliwapa wanadamu kwa kuwaelekeza kimuujiza waandishi wa kibinadamu kuandika mapenzi yake (2 Timotheo 3:16; 2 Petro 1:21).

Ufunuo wa asili una asili: eneo la nyenzo, utaratibu ulioundwa. Kwa kuwa Mungu aliumba mbingu na Dunia, “alama za vidole” vyake ziko juu yake. Wanadamu wanaweza kutambua kwa urahisi alama hizi za vidole—ikiwa hawana upendeleo, wanyoofu, na wako tayari kufuata uthibitisho hadi mkataa wake wa kimantiki.

Cha kusikitisha ni kwamba idadi ya wale wanaokataa dhahiri ni jeshi. Kwa nini? Kwa ujumla wao hawataki kukubali matokeo ya kuwapo kwa Mungu: uhitaji wa kuleta hamu ya kimwili ya mtu na matendo kupatana na mapenzi ya Muumba. Lakini ukweli huo haupunguzi ukubwa wa ushahidi na upatikanaji wake. Hakika, mtunga-zaburi alisema hakuna lugha ambapo ushahidi wa Mungu haupatikani (Zaburi 19:1-2).

Teolojia

Neno “teleolojia” linatokana na neno la Kigiriki teleios, linalomaanisha “kamili, kamilifu,” likichukuliwa kutoka telos linalomaanisha “mwisho,” “matokeo.”15 Hoja ya kiteleolojia inashikilia kwamba uthibitisho mmoja wa kuwepo kwa Mungu ni ukweli kwamba Ulimwengu ni matokeo au matokeo ya muundo wa kimakusudi, mpangilio na kusudi. Sifa za muundo katika Ulimwengu zinaonyesha kuwepo kwa Mbuni. Mbali na vifungu vilivyotolewa hapo awali, Biblia pia hufafanua kanuni hii wakati mwandikaji wa Waebrania alipotaja sababu hiyo kwa ufupi katika Waebrania 3:4—“Kwa maana kila nyumba hujengwa na mtu fulani, lakini Yeye aliyejenga vitu vyote ni Mungu.” Ikiwa nyumba zilizo na muundo wa hali ya juu haziwezi kutokea tu au kubadilika kwa mamilioni ya miaka, walimwengu wanawezaje? Ikiwa saa haiwezi kutokea kwa bahati nasibu, pia kronomita za utaratibu za Ulimwengu haziwezi kutokea. Usahihi wao wa kijiometri ni bora zaidi kuliko uvumbuzi wa binadamu hivi kwamba kupatwa kwa jua, mienendo ya sayari, na matukio mengine ya kiastronomia yanaweza kutabiriwa karne nyingi mapema. Ulimwengu ni mashine iliyopangwa vizuri, iliyopangwa. Ikiwa tunatambua kwa urahisi kwamba upangaji wa akili ndio ulio nyuma ya usanifu wote uliopangwa, ni kwa jinsi gani mitandao tata ya asili haina Mpangaji? Kuchunguza muundo wa ajabu katika asili na kisha kuhitimisha kwamba hakuna Mbuni Mkuu ni kuishi bila busara. Ushahidi unaotuzunguka katika Ulimwengu unaoonekana unadai hitimisho kwamba Mungu yuko.

Ushahidi wa Kuamua

Je, magari hutokea tu? Bila shaka hapana. Mifumo yao mingi inaingiliana na imeunganishwa kwa kila mmoja ili gari kufanya kazi. Akili – hapana, akili nyingi – ziko nyuma ya uundaji wa gari. Walakini, ikilinganishwa na Ulimwengu, au ikilinganishwa na mwili wa mwanadamu, au hata ikilinganishwa na utendaji wa ndani wa jani moja la mti, gari ni uvumbuzi mbaya na wa zamani. Ikiwa uumbaji wa gari unadai kuwepo kwa ubongo/akili ya ajabu ya binadamu, ni nini kinachopaswa kuhitajika ili kuunda ubongo/akili ya binadamu? Kwa wazi, kitu au Mtu fulani aliye bora zaidi kuliko akili ya mwanadamu angehitajika kwa uumbaji wake. Kimantiki, ni lazima Mtu fulani awe Muumba mwenye nguvu, asiye na kifani: Mungu wa Biblia.

Ufafanuzi wa kimaumbile unaotolewa na wanamageuzi juu ya kuwepo kwa utaratibu ulioumbwa hauwezi kukidhi maagizo ya mantiki ambayo yanabainisha akili ya mwanadamu isiyo na vikwazo, isiyo na upendeleo. Kadiri mtu anavyochunguza utata na utata wa ulimwengu wa asili, ndivyo inavyodhihirika zaidi kwamba Mbuni mkuu na mkuu ndiye anayehusika na kuwepo kwa Ulimwengu. Kwa kweli, ushahidi ni mwingi na wenye maamuzi.

Mwili wa Mwanadamu

Chukua, kwa mfano, mwili wa mwanadamu, ambao una ugumu sana hivi kwamba haungeweza kutokea. Ugumu wake wa kushangaza unahitaji kabisa akili – akili ya juu – nyuma yao. Ukuzaji wa kamera ulitegemea jicho la mwanadamu. Hata hivyo, kwa yote ambayo tumetimiza kwa kutumia video na vifaa vya kisasa vya kupiga picha, mfumo wa macho wa mwanadamu ulio hai na wa rangi kamili hauna kifani. Zaidi ya hayo, tunamiliki mfumo wa uponyaji wa kujirejesha, unaojitengeneza; mfumo nyeti wa kusikia wa stereophonic; mifumo ya tishu isiyochoka ya kuunganisha misuli; mfumo wa mifupa uliotengenezwa vizuri; ubongo wa benki ya kumbukumbu ya kompyuta; bahasha ya ngozi ya uingizaji hewa-insulation ambayo inajumuisha mfumo wa baridi wa ufanisi wa pores 2000 kwa kila inchi ya mraba ya ngozi; na mfumo wa moyo na mishipa ambayo daima hutia damu yetu oksijeni kwa kila pumzi. Mwili wa mwanadamu ni uthibitisho kamili wa Mungu. Atheism haiwezi kuielezea. Mageuzi hayawezi kuhesabu kimantiki. Wanasayansi bado hawajaielewa kikamilifu. Muda mwingi wa maisha ungehitajika hata kuanza kufahamu kiasi kikubwa cha ushahidi uliopo katika mwili wa mwanadamu.

Mtunga-zaburi pia alisema, “Nitakusifu, kwa maana nimeumbwa kwa jinsi ya ajabu ya kutisha; kazi zako ni za ajabu, Na nafsi yangu yajua sana” (Zaburi 139:14). Kwa hakika, mwili wa mwanadamu wenyewe ni uthibitisho wa kutosha wa kuwepo kwa Muumba wa Kiungu. Kwa sasa, mwili wako unafanya kazi za ajabu za uhandisi, kemia, na fizikia ambazo hakuna mashine iliyobuniwa na mwanadamu inayoweza kuigiza. Akili kubwa za kibinadamu zimejishughulisha na kazi ya kuiga uwezo mbalimbali wa mwili wa mwanadamu. Mambo fulani ya ajabu yametimizwa katika jitihada zao za kuiga Uumbaji wa Mungu, lakini hayawezi kulinganishwa na mpango wa ajabu wa Mungu.

Fikiria jambo lingine kati ya mamilioni ya uthibitisho wenye kustaajabisha wa uhalisi wa Muumba. Bakteria, kama salmonella, wana kama sehemu ya anatomia zao nyuzi kadhaa za bendera zinazotoka kwenye seli zao. Bendera hizi ni maajabu ya uhandisi—bio-nanomachines—ambazo zinaonekana kuwa na uwezo wa ajabu wa kujikusanya. Mchakato wa kuunganisha bendera ya bakteria huanza na kuundwa kwa pete ya MS katika membrane ya cytoplasmic. Kisha swichi tata iitwayo “C” pete inakusanywa kwa upande wake wa cytoplasmic, ikifuatiwa na ujumuishaji wa vifaa vya usafirishaji wa protini ndani ya pete. Kifaa cha usafirishaji hutuma protini za bendera kutoka kwa seli hadi mwisho wa mwisho wa flagellum ili kukuza muundo.

Kisha, “ndoano,” inayofanya kazi kama kiungo cha ulimwengu mzima, inaenea hadi nje ya seli. Kisha protini mbili za makutano, Hap1 na Hap3, huambatishwa, ikifuatwa na kuunganishwa kwa protini ya kofia, Hap2, ili kuunda muundo wa kufunika ambapo mkusanyiko wa molekuli za flagellum huanza kukuza filamenti ya bendera. Kisha molekuli za flagellum huingizwa mfululizo chini ya kifuniko, na filamenti ya bendera inaendelea kukua. Protini zote za axia za bendera zinazozalishwa katika seli ya seli hutumwa kwenye chaneli ya kati ya flagellum na kusafirishwa hadi na kupolimishwa mwishoni mwa ukuaji wake. Baadhi ya molekuli 20 hadi 30,000 za flagellum hupolimisha ili kuunda nyuzi zenye urefu wa mikromita 10 hadi 15.

Mota ya bendera ni sawa na injini zilizotengenezwa na mwanadamu—kwa kuwa zote mbili zilijengwa kwa kanuni za msingi zilizowekwa na Muumba. Flagellum ina rota na vitengo vya stator katika utando wa seli, ikiwa ni pamoja na kubadili kitengo, bushing, kiunganishi cha ulimwengu wote, na propela ya skrubu ya helical. Ili kutoa msukumo, motor ya kuzunguka inaendeshwa na protoni zinazoingia kwenye mwili wa seli. Kisha injini huendesha mzunguko wa flagellum kwa takriban 300 Hz, kwa kiwango cha nishati cha 10-16 W, kwa ufanisi wa ubadilishaji wa nishati karibu na 100%. Kasi inayotokana ni hadi rpm 20,000—kasi zaidi kuliko kasi ya injini za magari za mbio za Formula 1. Injini hii yenye ufanisi wa hali ya juu, ya bendera iko mbali zaidi na uwezo wa injini za bandia zilizotengenezwa na mwanadamu. Ni ya kisasa sana, kwamba kupendekeza kwamba iliibuka ni kilele cha kutokuwa na akili na ubaguzi wa kipofu. Kwa hakika, uthibitisho ni dhahiri: kuna Mbuni.

Mti wa Pine

Fikiria mti wa pine. Takriban spishi 120 na spishi ndogo za msonobari zipo duniani kote. Mti wa msonobari wa Ponderosa (pinus ponderosa) ni mojawapo ya spishi nyingi za miti nchini Marekani, inayofunika takriban ekari milioni 27 za ardhi. Msonobari mchanga wa Ponderosa una gome la hudhurungi-nyeusi ambalo hubadilika na kuwa rangi ya hudhurungi ya rangi ya chungwa kadiri mti unavyokua. Gome limegawanywa katika miundo mikubwa, inayofanana na sahani ambayo mwonekano wake umefananishwa na chemsha bongo. Ubunifu huu usio wa kawaida una kusudi. Ikiwa mti utashika moto, sahani hizi hutoka wakati gome linawaka. Mti huo, kwa kweli, unamwaga gome lake linalowaka moto! Ubunifu huu, pamoja na unene mkubwa wa gome, huruhusu mti kuwa sugu kwa moto wa chini. Kwa kuwa ubuni huhitaji mbuni, Je, ni nani anayehusika na muundo huo tata?

Aina nyingine ya msonobari ni Lodgepole Pine (pinus contorta), iliyopewa jina hilo tangu Wenyeji Waamerika walitumia msonobari wa Lodgepole kwa “nguzo za nyumba ya kulala wageni” katika misonobari zao. Msonobari huu wa ajabu hukuza mbegu ambazo ni ndogo kidogo kuliko mpira wa gofu, huwa mweusi zikiwa mbichi, lakini hubadilika kuwa kijivu kadiri umri unavyosonga. Koni hizi za serotinous hubaki zimefungwa hadi joto la moto wa msitu liwashawishi kufunguka. Baada ya moto, mbegu hufungua na kurejesha msitu. Spishi hiyo hujizalisha tena—hata ingawa moto wa msitu unaua mti wenyewe. Kwa kuwa ubuni kama huo hudai mbuni, Je!

Aina nyingine ya msonobari ni Whitebark Pine (pinus albicaulis). Mti huu una uhusiano mzuri na aina ya ndege wanaojulikana kama Clark’s Nutcracker. Mti hutegemea ndege huyu kwa uzazi, wakati mbegu ya mti ni chanzo kikuu cha chakula cha ndege. Uhusiano huu wa kuheshimiana unaonekana zaidi katika ukweli kwamba misonobari ya Whitebark haifunguki na kutupa mbegu inapoiva. Koni hubakia zimefungwa hadi Nutcracker aje, afungue koni na bili yake, na kuhifadhi mbegu ndani ya mfuko chini ya ulimi wake. Kisha ndege huhifadhi mbegu ili zitumike baadaye kama chakula. Baadhi ya hifadhi hizi za mbegu zimesahauliwa, au hazihitajiki, na hivyo kuwezesha mti kuzaliana. Ubunifu wa kushangaza kama huu – bila Akili nyuma yake? Haina mantiki!

Mbegu: Dandelion, Tipuana tipu, na Alsomitra macrocarpa

Muumba alipoumba Ulimwengu kwa siku sita halisi, aliumba mbegu siku ya tatu:

Mungu akasema, Nchi na itoe majani, mche utoao mbegu, na mti wa matunda uzaao matunda kwa jinsi yake, ambao mbegu zake zimo ndani yake, juu ya nchi; na ikawa hivyo. Nchi ikatoa majani, mche utoao mbegu kwa jinsi yake, na mti uzaao matunda, ambao mbegu zake zimo ndani yake, kwa jinsi yake. Na Mungu akaona ya kuwa ni vyema. Ikawa jioni ikawa asubuhi, siku ya tatu (Mwanzo 1:11-13).

Mungu alibuni njia tatu kuu za kutawanya mbegu:

(1) kupitia wanyama (kama vile, ndege anayekula    kipande cha tunda kilicho na mbegu, na kuruka hadi    mahali pengine ambapo mbegu hutoka nje ya mwili wake)

(2) kupeperushwa ndani ya bahari na mbichi. maji, na

(3) yanayoelea na upepo. Kwa kushangaza, kila moja ya    mifumo hii inaelekeza kwenye upangaji wa Mwalimu Mkuu.

Fikiria dandelion ya kawaida. Ina taji ya kupendeza ya nywele za plumose zinazounda tufe lenye ulinganifu. Baada ya uchunguzi wa karibu, tufe hili linajumuisha vijiti vingi, kila moja ikiwa na mwavuli wake kama mwavuli wa nywele zenye matawi tata. Chini ya kila shimo kuna mbegu moja. Kila shimo iliyo na mwavuli wake na mbegu moja inafanana kwa karibu na muundo sawa na ule unaotumiwa katika parachuti.

Upepo unapovuma kwenye uso wa dandelion, mwavuli wa nywele hushika upepo unaovuta shimoni na mbegu nyingi zilizounganishwa, ukizivuta kwa upole kutoka kwenye kichwa cha dandelion. Mwavuli wa nywele unaofanana na parachuti basi huruhusu mkusanyiko mzima kupeperushwa na upepo. Kwa kweli, dari ya nywele imeundwa kwa usahihi kufikia kukimbia. Urefu wa shimoni ni sawa ili kuwezesha nafasi ya aerodynamic ya mwavuli ili kuiwezesha kufika kwenye kutua mahali pengine. Mbegu iliyoambatishwa inaweza kisha kuota na kuanza mchakato tena. Dandelion ni uthibitisho kamili, usiopingika wa Mungu.

Kisha kuna mti wa Tipuana tipu (pia unaitwa Rosewood), asili yake ni Amerika Kusini, lakini sasa imepandwa kama kivuli kote ulimwenguni. Mti huu hutokeza achenes—aina ya tunda linalojumuisha ute mkavu na wenye utando unaozunguka mbegu. Mti wa tipu una aina ya kipekee ya achene inayoitwa samara, ambayo huwezesha aina maalum ya mtawanyiko wa upepo. Ina mrengo wenye umbo la feni yenye mwinuko mdogo  ke propela au blade ya feni) ambayo huifanya izunguke kama vile kuzungushwa kiotomatiki kama vile vya helikopta inapoanguka. Kuzunguka hutengeneza kiinua ambacho hupunguza kushuka, na kutoa fursa zaidi ya kubebwa umbali mkubwa kutoka kwa mti na upepo, kulingana na kasi ya upepo na umbali juu ya ardhi. Mbegu iliyooza husonga chini ili kuimarika na kuendeleza spishi—mfano usio na shaka wa muundo usio na dosari wa bawa la aerodynamic.

Pia inayojulikana kwa usanidi wake wa hali ya juu wa aerodynamic ni mbegu ya mzabibu wa kukwea wa kitropiki unaotambulika kama Alsomitra macrocarpa. Pia huitwa tango la Javan, huning’inia kutoka kwenye miti iliyo juu ya msitu wa mvua katika Visiwa vya Sunda vya Visiwa vya Malay na visiwa vya Indonesia. Kila tunda/kibuyu cha ukubwa wa kandanda kimejaa idadi kubwa ya mbegu zenye mabawa za “Stealth Bomber”. Mbegu moja hufunikwa na mbawa mbili za uwazi, za karatasi, karibu inchi tano kwa upana, zikipigwa nyuma kidogo kutoka na kupanua upande wowote wa mbegu. Baada ya kukomaa, mbawa huwa kavu na makali ya muda mrefu kinyume na mbegu hupinda juu kidogo.

Kila moja hupeperuka hewani inapotolewa kupitia shimo chini ya kibuyu na kusafiri angani, ikizunguka kwa utukufu kuelekea chini katika miduara 20 ya futi. Vipengele vya aerodynamic vilivyoundwa kwa uangalifu vya mbegu ni hivi kwamba inaweza kuruka umbali mkubwa kutoka mahali ilipotoka—mfano bora wa mtawanyiko wa mitambo msituni. Akitembea angani kama kipepeo anayeruka, anapata kimo, mabanda, majosho, na kuongeza kasi, kwa mara nyingine tena akitoa mwinuko—ujanja unaoitwa phugoid oscillation. Uthabiti wa mbegu katika uwanja wa ndege ulimtia moyo mwanzilishi wa usafiri wa anga Igo Etrich. Wanasayansi wanaochunguza mmea huu wa kustaajabisha wanaeleza uwiano wake wa kunyanyua-kwa-buruta na kasi ya kushuka kwa maneno haya: “ndege ilikuwa thabiti sana hivi kwamba sampuli zilionekana kuchukua pembe ya shambulio bora zaidi iliyopunguzwa kwa thamani kati ya uwiano wa juu zaidi wa kuruka na wa chini zaidi. kiwango cha ukoo.”

Wanamageuzi wana uhakika katika usadikisho wao kwamba maelezo yao kwa ajili ya maajabu kama hayo yanaonyesha kuwako kwa asili kwa kujitegemea na kwa uhuru bila kumwondoa Mungu. Wao kwa hakika “huruka pete” na kushiriki katika “ufahamu wa kisayansi” katika jitihada zao za kufikia uhalali wa mwelekeo wao wa kutoamini kuwa kuna Mungu. Hata hivyo, uthibitisho wote unaofaa unapopatikana hatimaye, unapatana na “kinga” na kuwapo kwa Mungu wa Biblia.

Mbao

Kabla ya uvumbuzi wa plastiki za kisasa, Muumba angetaka wanadamu watumie nini kwa vyombo vinavyofaa? Mbao, mawe, au udongo, na hatimaye chuma, vilimaliza sana uwezekano. Hata hivyo, mashirika ya serikali, kama USDA na FDA, kwa ujumla yametetea utumizi wa plastiki kwa mbao za kukatia na nyuso zingine ambazo hudumisha chakula, kwa misingi kwamba micropores na mikato ya visu kwenye kuni hutoa mahali pa siri kwa viumbe hatari vya bakteria. Kama vile Mtaalamu mmoja wa Ugani kutoka Idara ya Lishe ya Binadamu alivyosema: “Kwa usafi na udhibiti wa vijidudu, plastiki ndiyo chaguo bora zaidi.”

Walakini, utafiti bora unaopatikana juu ya mada hiyo unapendekeza vinginevyo. Dkt. Dean Cliver, mwanabiolojia aliyekuwa na Maabara ya Usalama wa Chakula na Kituo Kishiriki cha Shirika la Afya Ulimwenguni kwa Virology ya Chakula katika Chuo Kikuu cha California-Davis, alipinga dai lililorudiwa mara kwa mara kuhusu ubora wa plastiki juu ya kuni. Matokeo yake ya utafiti, yaliyofanywa kwa kipindi cha miaka kadhaa, yalionyesha mara kwa mara mali ya ajabu ya antibacterial ya kuni.

Dkt. Cliver na washirika wake wa utafiti walijaribu bakteria watano wanaohatarisha maisha (Escherichia coli, Salmonella, Campylobacter jejuni, Listeria monocytogenes, na Staphylococcus aureus) kwenye polima nne za plastiki na zaidi ya spishi 10 za miti migumu, ikijumuisha maple, birch, beech. cherry, basswood, butternut, na walnut nyeusi ya Marekani. Ndani ya dakika tatu za kuchanja mbao za mbao na tamaduni za mawakala wa sumu ya chakula, 99.9% ya bakteria walikuwa “hawawezi kupona.” Kwa upande mwingine, hakuna bakteria yoyote iliyojaribiwa chini ya hali sawa kwenye plastiki iliyokufa. Kwa hakika, kuacha idadi ya vijidudu kwenye nyuso hizo mbili mara moja kulisababisha ukuaji wa vijiumbe kwenye ubao wa plastiki, wakati hakuna bakteria hai iliyopatikana kutoka kwa kuni asubuhi iliyofuata. Inashangaza, bakteria humezwa ndani ya kuni, lakini kwa wazi hazizidishi, na mara chache ikiwa hustawi tena. Kinyume chake, bakteria kwenye makovu ya visu kwenye mbao za plastiki hubaki hai (hata baada ya kuosha kwa maji moto na sabuni) na kudumisha uwezo wao wa kuibuka baadaye na kuchafua vyakula. Kutibu mbao za kukatia kuni kwa mafuta na faini zingine ili kuzifanya zisipenyeke zaidi huzuia shughuli ya kuua bakteria ya kuni. Wanabiolojia wa mikrobiolojia hubakia kushangazwa na kutokuwa na uwezo wa kutenga utaratibu au wakala anayehusika na mali ya antibacterial ya kuni. Ubunifu wa ajabu, wa kimungu.

Je, matokeo haya ya utafiti yana mfanano wowote na maagizo ya Musa miaka 3,500 iliyopita ambayo yalihitaji uharibifu wa vyombo vya udongo?ambayo ilikuwa imenajisika—wakati kuni ilipaswa kuoshwa tu ( Mambo ya Walawi 6:28; 11:32-33; 15:12 )? Dakt. Cliver alimalizia hivi: “Sijui picha ya ubora wa plastiki ilitoka wapi; lakini nimetumia miaka 40 kukuza usalama wa chakula, na ningeenda na plastiki ikiwa sayansi ingeunga mkono. Si lazima kuamini ‘asili,’ lakini ninaamini utafiti wa maabara.” Hongera kwa uaminifu wa Dk. Cliver. Vipi kuhusu kumwamini Mungu wa asili?

Muhtasari

Padre mwanzilishi Thomas Paine alikuwa miongoni mwa Waanzilishi wachache walioukataa Ukristo. Hata hivyo hakuwa mtu asiyeamini kuwa kuna Mungu. Aliamini kwamba utaratibu ulioumbwa unathibitisha kwamba Mungu yupo. Kwa kweli, aliwaona wasioamini kuwa hakuna Mungu kuwa “wajinga” kwa kukataa kwao uthibitisho wa wazi wa uumbaji. Katika Enzi ya Sababu, alieleza:

Kwa hiyo, Deism inatufundisha, bila uwezekano wa   kudanganywa, yote ambayo ni ya lazima au yanayofaa kujulikana. Uumbaji ni Biblia ya Deist. Hapo anasoma,    katika mwandiko wa Muumba mwenyewe, uhakika wa kuwepo    kwake na kutobadilika kwa uwezo wake, na Biblia    nyingine zote na Maagano kwake ni ghushi. Uwezekano kwamba tunaweza kuitwa kuwajibika baadaye, kwa akili      inayotafakari, utakuwa na mvuto wa imani; kwani si imani yetu au ukafiri wetu unaoweza kufanya au   kutengua ukweli. Kwa vile hii ndiyo hali tuliyomo, na    ambayo inafaa tuwe ndani yake, kama vyombo huru, ni      mpumbavu pekee, na si mwanafalsafa, au hata mtu mwenye   busara, ambaye angeishi kana kwamba hakuna Mungu.

Usiwe mjinga Ushahidi wa kazi ya ajabu ya uumbaji wa Mungu ni ya kustaajabisha. Ufafanuzi pekee unaokubalika na wenye mantiki kuhusu kuwepo kwa wanadamu kwenye sayari hii ni Mungu. Utata wa mpangilio ulioumbwa unathibitisha kwamba Mungu aliye hai.

[itaendelea]

Maelezo ya Mwisho

1 “Sites Under Review for Telescope that Could Detect Alien TV” (2006), World Science, July 10, http://www.world-science.net/exclusives/060711_ska.htm.

2 Ibid., emp. added.

3 One is reminded of NASA’s Viking mission to Mars in the mid-seventies in which scientists eagerly declared evidence for life on Mars based on initial photos that appeared to show a “B” or even a face on a rock. Such judgments soon were deemed premature and incorrect. Cf. “‘Life’ on Mars” (2006), http://burro.astr.cwru.edu/stu/mars_life.html. Also Thomas Warren and Antony Flew (1976), The Warren-Flew Debate (Jonesboro, AR: National Christian Press), pp. 112,156.

4 Carl Sagan (1980), Cosmos (New York: Random House), p. 4.

5 Carl Sagan (1997), Billions and Billions (New York: Random House), p. 225.

6 Ibid., p. 228.

7 Carl Sagan, ed. (1973), “Introduction,” Communication with Extraterrestrial Intelligence [CETI] (MIT Press), pp. ix-x.

8 Carl Sagan (1985), Contact (New York: Simon and Schuster).

9 As cited in Ray Bohlin (1998), “Contact: A Eulogy to Carl Sagan,” http://www.probe.org/docs/contact.html. Of course, the scientific evidence does not support this conclusion—see Ray Bohlin (2002), “Are We Alone in the Universe?” http://www.probe.org/docs/lifemars.html.

10 C.F. Keil and F. Delitzsch (1976 reprint), Commentary on the Old Testament: The Pentateuch (Grand Rapids, MI: Eerdmans), 1:56; Herbert Leupold (1950 reprint), Exposition of Genesis (Grand Rapids, MI: Baker), p. 71.

11 See “StarChild Question of the Month for February 2000,” High Energy Astrophysics Science Archive Research Center (HEASARC), Astrophysics Science Division (ASD) at NASA/GSFC, https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question18.html: “[T]he Sun—in fact, our whole solar system—orbits around the center of the Milky Way Galaxy. We are moving at an average velocity of 828,000 km/hr. But even at that high rate, it still takes us about 230 million years to make one complete orbit around the Milky Way!”

12 As quoted in Norman Geisler (1983), Cosmos: Carl Sagan’s Religion for the Scientific Mind (Dallas, TX: Quest), p. 59.

13 See Frank Gaebelein, ed. (1988), The Expositor’s Bible Dictionary (Grand Rapids, MI: Zondervan), 4:1037,1042.

14 See Thomas Warren (1972), Have Atheists Proved There Is No God? (Jonesboro, AR: National Christian Press). Also Dave Miller (2015), Why People Suffer (Montgomery, AL: Apologetics Press); Kyle Butt (2010), A Christian’s Guide to Refuting Modern Atheism (Montgomery, AL: Apologetics Press).

15 Barclay Newman (1971), A Concise Greek-English Dictionary of the New Testament (London: United Bible Societies), p. 180.

16 The following details were gleaned from: “The Brain Initiative” (2015), National Institutes of Health, http://www.braininitiative.nih.gov/index.htm; “The Cardiovascular System” (2008), SUNY Downstate Medical Center, http://ect.downstate.edu/courseware/histomanual/cardiovascular.html; D.D. Clark and L. Sokoloff (1999), Basic Neurochemistry: Molecular, Cellular and Medical Aspects, ed. G.J. Siegel, B.W. Agranoff, R.W. Albers, S.K. Fisher, M.D. Uhler (Philadelphia, PA: Lippincott), pp. 637–670; Brian Clegg (2013), “20 Amazing Facts about the Human Body,” The Guardian, January 26, http://www.theguardian.com/science/2013/jan/27/20-human-body-facts-science; “Fantastic Facts about the Human Body” (2008), DiscoveryHealth.com writers, HowStuffWorks.com, August 12, http://health.howstuffworks.com/human-body/parts/facts-about-the-human-body.htm; Henry Gray (1918), Anatomy of the Human Body (Philadelphia, PA: Lea & Febiger); Bartleby.com, 2000, www.bartleby.com/107/; “Human Anatomy” (2015), http://www.innerbody.com/; “Human Body” (2015), National Geographic, http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-body/; Tanya Lewis (2015), “Human Brain: Facts, Anatomy & Mapping Project,” LiveScience, March 26, http://www.livescience.com/29365-human-brain.html; Marcus E. Raichle and Debra A. Gusnard (2002), “Appraising the Brain’s Energy Budget,” Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 99[16]:10237-10239, August 6, http://www.pnas.org/content/99/16/10237; Nikhil Swaminathan (2008), “Why Does the Brain Need So Much Power?” Scientific American, April 29, http://www.scientificamerican.com/article/why-does-the-brain-need-s/; “Understanding the Brain” (no date), The National Science Foundation, http://www.nsf.gov/news/special_reports/brain/; Carl Zimmer (2004), Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain—and How It Changed the World (New York: Free Press).

17 See Anton Arkhipov, Peter L. Freddolino, Katsumi Imada, Keiichi Namba, and Klaus Schulten (2006), “Coarse-Grained Molecular Dynamics Simulations of a Rotating Bacterial Flagellum,” Biophysical Journal, 91:4589-4597; Anton Arkhipov, Peter Freddolino, and Klaus Schulten (2014), “Bacterial Flagellum,” Theoretical and Computational Biophysics Group, NIH Center for Macromolecular Modeling & Bioinformatics, University of Illinois at Urbana-Champaign, http://www.ks.uiuc.edu/Research/flagellum/; Howard Berg (2000), “Motile Behavior of Bacteria,” Physics Today, 53[1]:24, January, http://scitation.aip.org/docserver/fulltext/aip/magazine/physicstoday/53/1/1.882934.pdf?expires=1447448109&id=id&accname=guest&checksum=4DB7CE4D03EA780CE104B9A03A1CD811; “‘Clutch’ Stops Flagella” (2008), Photonics.com, June 23, http://www.photonics.com/Article.aspx?PID=6&VID=35&IID=258&AID=34236; Tim Dean (2010), “Inside Nature’s Most Efficient Motor: The Flagellar,” Australian Life Scientist, August 2, http://www.lifescientist.com.au/content/molecular-biology/news/inside-nature-s-most-efficient-motor-the-flagellar-1216235209; Zoltán Diószeghy, Péter Závodszky, Keiichi Namba, and Ferenc Vonderviszt (2004), “Stabilization of Flagellar Filaments by HAP2 Capping,” FEBS Letters, 568[1-3]:105-109, June

18, http://www.febsletters.org/article/S0014-5793(04)00623-4/abstract; Erato Protonic Nanomachine Project, Graduate School of Frontier Biosciences, Osaka University, http://www.fbs.osaka-u.ac.jp/labs/namba/npn/index.html; Vitold Galkin, Xiong Yu, Jacob Bielnick, et al. (2008), “Divergence of Quaternary Structures among Bacterial Flagellar Filaments,” Science, 320[5874]:382-385, http://www.sciencemag.org/content/320/5874/382, http://www.sciencemag.org/content/320/5874/382; Abhrajyoti Ghosh and Sonja-Verena Albers (2011), “Assembly and Function of the Archaeal Flagellum,” Biochemical Society Transactions, 39[1]:64-69, February 1, http://www.biochemsoctrans.org/content/39/1/64#fn-group-1; Ken Jarrell, Douglas Bayley, and Alla Kostyukova (1996), “The Archaeal Flagellum: a Unique Motility Structure,” Journal of Bacteriology, 178[17]:5057-5064, September, http://jb.asm.org/content/178/17/5057?ijkey=bb6062450f68ce38ff0bb584daab03fe3ff79f1b&keytype2=tf_ipsecsha; H. Lodish, A. Berk, S.L. Zipursky, et al. (2000), “Cilia and Flagella: Structure and Movement” (Section 19.4), Molecular Cell Biology (New York: W.H. Freeman), fourth edition, http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21698/; Robert Macnab (2003), “How Bacteria Assemble Flagella,” Annual Review of Microbiology, 57:77-100, October, http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.micro.57.030502.090832; Saori Maki-Yonekura, Koji Yonekura, and Keiichi Namba (2010), “Conformational Change of Flagellin for Polymorphic Supercoiling of the Flagellar Filament,” Nature Structural & Molecular Biology, 17:417-422, March 14, http://www.nature.com/nsmb/journal/v17/n4/full/nsmb.1774.html; G.L.M. Meister and H.C. Berg (1987), “Rapid Rotation of Flagellar Bundles in Swimming Bacteria,” Nature, 325[6105]:637-640; Yoshio Nagata (2014), “Unlocking the Secrets of Nature’s Nanomotor,” Nikkei Asian Review, June 2, http://asia.nikkei.com/Tech-Science/Tech/Unlocking-the-secrets-of-nature-s-nanomotor; Fadel Samatey, Katsumi Imada, et al. (2001), “Structure of the Bacterial Flagellar Protofilament and Implications for a Switch for Supercoiling,” Nature, 410[15]:331-337; “Self-Assembly NanoMachine” (2008), ICORP Dynamic NanoMachine Project, Japan Science and Technology Agency, NHK Joho Network, Research Director Keiichi Namba, https://www.youtube.com/watch?v=uw0-MHI_248.

18 “Lodgepole Pine” (no date), USDA Forest Service, http://www.fs.fed.us/r1/helena/resources/trees/LodgepolePine.shtml; “Ponderosa Pine” (no date), USDA Forest Service, http://www.fs.fed.us/r1/helena/resources/trees/PonderosaPine.shtml; “Ponderosa Pine” (1995), Western Wood Products Association, http://www.wwpa.org/ppine.htm; “What Are Pine Trees?” (no date), The Lovett Pinetum Charitable Foundation, http://www.lovett-pinetum.org/1whatare.htm; “Whitebark Pine” (no date), USDA Forest Service, http://www.fs.fed.us/r1/helena/resources/trees/WhitebarkPine.shtml.

19 Trevor Armstrong, et al. (2003), “Rosewood or tipuana tree (Tipuana tipu),” Weed Management Guide, CRC Weed Management, https://www.environment.gov.au/biodiversity/invasive/weeds/publications/guidelines/alert/pubs/t-tipu.pdf; W.P. Armstrong (1999), “Blowing in the Wind: Seeds & Fruits Dispersed By Wind,” Wayne’s Word, http://waynesword.palomar.edu/plfeb99.htm#helicopters; Akira Azuma and Yoshinori Okuno (1987), “Flight of a Samara, Alsomitra macrocarpa,” Journal of Theoretical Biology, 129[3]:263-274, December 7, http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022519387800012; Y. Bar-Cohen (2012), “Biologically Inspired Technologies for Aeronautics,” in Innovation in Aeronautics, ed. Trevor Young and Mike Hirst (Philadelphia, PA: Woodhead Publishing); J.W. Dunne (1913), “The Theory of the Dunne Aeroplane,” The Aeronautical Journal, April, 83-102; “Helicopter Seed Dispersal—Tipuana tipu Samara” (2012), TheNerdyGardener, YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=caGTvw-CRaA; J. Hutchinson (1942), “Macrozanonia Cogn. and Alsomitra Roem,” Annals of Botany, 6[1]:95-102, http://aob.oxfordjournals.org/content/6/1/95.full.pdf; K. Jones (1995), Pau d’Arco: Immune Power From the Rain Forest (Rochester, VT: Healing Arts Press); Ch’ien Lee (2015), “Alsomitra macrocarpa,” Image # cld06121913, from East Kalimantan, Indonesia, Nature Photography of Southeast Asia, http://www.wildborneo.com.my/photo.php?k=East Kalimantan, Indonesia&p=1&i=7; P. Loewer (1995), Seeds: The Definitive Guide to Growing, History, and Lore (New York: Macmillan Company), R.A. Rolfe (1920), “Macrozanonia Macrocarpa,” Bulletin of Miscellaneous Information (Royal Botanic Gardens, Kew), 6:197-199, http://www.jstor.org/stable/4118666?seq=1#page_scan_tab_contents; Tipuana tipu (no date), The Australian Government,http://www.environment.gov.au/cgi-bin/biodiversity/invasive/weeds/weeddetails.pl?taxon_id=67959; Percy Walker (1974), Early Aviation at Farnborough Volume II: The First Aeroplanes (London: Macdonald), 2:174-175.

20 Dean Cliver (2002), “Plastic and Wooden Cutting Boards,” Unpublished manuscript; Dean Cliver (2002), personal letter; Karen Penner (1994), “Plastic vs. Wood Cutting Boards,” Timely Topics, Department of Human Nutrition, K-State Research and Extension; Janet Raloff (1993), “Wood Wins, Plastic Trashed for Cutting Meat,” Science News, 143[6]:84-85, February 6; Janet Raloff (1997), “Cutting Through the Cutting Board Brouhaha,” Science News Online, Food For Thought, July 11.

21 Thomas Paine (1794), Age of Reason, Part II, Section 21, emp. added, http://www.ushistory.org/paine/reason/singlehtml.htm.

---

UNAKILI NA MASHARTI: Tunafurahi kutoa ruhusa kwa makala hii kuzalishwa kwa sehemu au kwa ukamilifu, mradi masharti yetu yatazingatiwa.

Masharti ya Uzalishaji→

---

Published September 13, 2024